Hoe we de handtekening van de architect lazen

Nicolaas Tinbergen is de architect van de vergunningstekeningen uit 1899 voor Rochussenstraat 169; dat staat vast¹. Het verdiepende dossier over de architect zelf vertelt wie hij was en hoe hij zowel de architect op de geveltekening werd als het hoofd van het bouwbedrijf dat op de aanvraag staat. Deze notitie gaat over de methode. Wie de handtekening op die tekeningen uit 1899 op de makkelijke manier leest, kan het verkeerde antwoord krijgen.

Wat er gebeurt als je de handtekening afzonderlijk leest

Onderaan tekening Nº II staat een cursieve handtekening, met daaronder het woord architect. Losgemaakt van het blad en op zichzelf gelezen staat er niet duidelijk "Tinbergen". Het blad is een verbleekte cyanotypie: lichte lijnen op een donkerblauwe ondergrond, in een snelle hand vol krullen. Los gelezen kan de sierlijke hoofdletter voor bijna elke letter doorgaan, en dat is ook gebeurd. Een vroege, inmiddels weerlegde lezing hield de naam voor "Molenaar", en daar werd een toeschrijving op gebouwd voordat iemand ontdekte dat die toeschrijving op een cirkelredenering berustte². Buiten de context is de beginletter even makkelijk een M of een W als de letter die het werkelijk is. Wie de naam zo vaststelt, schrijft het hele gebouw aan de verkeerde toe.

Waarom de voor de hand liggende lezing faalt, en wat haar redt

De losse lezing vergelijkt de verkeerde dingen. Een handtekening heeft niet één vaste vorm, en Tinbergen tekende, zoals veel mannen in zijn vak, een formeel stuk anders dan een werktekening. Op zijn huwelijksakte uit 1877 staat zijn naam voluit, in een zorgvuldig, bedachtzaam schrift waarin elke letter is uitgeschreven³. Op zijn projecttekeningen zette hij een snelle, verkorte handtekening. Daar is de hoofdletter van de achternaam een sierlijke T met een lus, waarvan de lange dwarsstreep vlak over het hele woord heen loopt. Aangetast op een verbleekte blauwdruk zijn juist de streken van de hoofdletter onder die dwarsstreep wat het oog voor een M of een W aanziet. Naast de zorgvuldige hand van 1877 kan de vlugge krul van 1899 eruitzien als het schrift van een heel ander iemand. Het zijn gewoon de twee manieren waarop één man tekende, en de projecthandtekening naast de formele leggen is precies de valkuil. De afbeelding hieronder zet de handtekening uit 1899 boven de handtekeningen op de huwelijksakte uit 1877, zodat het verschil in één oogopslag te zien is. Het is de vergelijking die je moet vermijden, niet die waarop de lezing rust:

De juiste proef vergelijkt gelijk met gelijk: de projecthandtekening uit 1899 met een andere projecthandtekening van hem, niet met zijn formele hand op de huwelijksakte. Twee Rotterdamse vergunningen uit 1902 dragen zijn handtekening, en de tekst op elk blad in dat kleine groepje kantoorstukken is in hetzelfde handschrift geschreven⁴. Een ervan, een tekening voor veranda's bij het Gesticht Bethesda, is onderaan in diezelfde snelle projecthand ondertekend met N. Tinbergen⁵:

Leg de handtekening op de hoektekening uit 1899 naast die op de vergunning uit 1902. De hoofdletter met dwarsstreep, de samengeknepen b in het midden, de ineengedrukte letterreeks -ber- en de uitlopende krul komen overeen en wijzen op hetzelfde handschrift⁶. De afbeelding hieronder zet de twee projecthandtekeningen naast elkaar. Het is een werkafbeelding, samengesteld uit de primaire scans; het gezag zit in de scans waaruit ze is gesneden, niet in de montage:

Waarop de lezing rust, en waar ze ophoudt

De identificatie van de architect rust helemaal niet op de krul uit 1899, en juist daarom is het de moeite waard de methode op te schrijven. Ze rust op een aantal stukken die met elkaar overeenstemmen en de handtekening nooit nodig hadden. De eigen catalogus van het stadsarchief schrijft een reeks vergunningen uit 1902–03 in dezelfde serie toe aan N. Tinbergen⁷. Een Rotterdamse geboorteakte uit 1892 noemt hem architect, wonend aan de 1e Lombardstraat 30⁸. En het adresboek van 1899 vermeldt het bouwbedrijf en de architect op datzelfde adres, in het jaar van de vergunning voor het hoekpand⁹. De handtekening bevestigt wat die stukken vaststellen; ze is niet het fundament.

De grens ligt bij de handtekening uit 1899 zelf. Ze is aangetast en laat zich los niet letter voor letter lezen, dus elke lezing van een afzonderlijke lettervorm is een zoekhulp, nooit een definitieve lezing. Wat het dossier vastlegt, is de overeenstemming tussen die bronnen en de overeenkomst van het handschrift van het ene project tot het andere. Wat het uitsluit, is de vroege misslag: de architect is niet "Molenaar", een naam die op een cirkelredenering steunde en al lang terzijde is gelegd¹⁰.