⁸De weide wordt ingesloten

Zo'n dertig jaar lang keek de hoek grotendeels uit op gras. Ten oosten van de 's-Gravendijkwal lag het Land van Hoboken, een landgoed van 56 hectare dat de gemeente in 1924 van de familie Van Hoboken had gekocht¹. De rustige gevel waarvoor de twee jongens een eerste steen hadden gelegd² keek uit over open polder. Verderop in de straat bestonden de meeste lage huisnummers van de Rochussenstraat alleen op papier.

In de jaren dertig kregen ze hun gebouwen. Het oostelijke deel van de straat, alles onder ongeveer nummer 169, werd aangelegd volgens het Uitbreidingsplan Dijkzigt van ir. W. G. Witteveen voor het voormalige landgoed³. Het kantoor van Unilever kwam er in 1931, Museum Boijmans in 1935 en het Erasmiaans Gymnasium in 1937⁴. Nummers die een generatie lang alleen op papier hadden gestaan, werden echte adressen.

Het hoge nummer boven de deur zei dus nooit iets over de ouderdom van het pand. Nummer 169 werd waarschijnlijk vanaf het Eendrachtsplein geteld, over het hele geplande tracé van de straat. Zo legde het nummer vermoedelijk de plek van het pand vast en niet zijn plaats in de bouwvolgorde, en hoorden de ongeveer 168 lagere nummers bij het landgoed dat nu pas werd volgebouwd⁵. Over dat landgoed, hoe de gemeente het kocht en hoe lang ze weigerde het te verkopen, gaat een eigen dossier over het Land van Hoboken.

Ook rond de hoek liep de wijk vol, niet alleen aan de kant van de lage nummers. In 1932 maakte iemand op het dak van het gemeentelijke elektriciteitsgebouw een glasdia, westwaarts over de daken van Rotterdam-West, met tussen de huizenblokken nog één vrijgemaakt kavel

Wie dezelfde straat af kijkt, moet ook een voor de hand liggende aanname bijstellen: nummer 169 was nooit de enige meubelfabriek aan de Rochussenstraat. De stratenlijst van 1918 noemt op nummer 107 Breedveld, C., meubelfabriek⁶. In dat jaar verandert de regel met het nummerbereik voor het eerst in de hele reeks, van Nos. 119a-391 in Nos. 107-391, kennelijk om die fabriek mee te nemen⁷. In 1923 staat dezelfde firma er deftiger in, als Breedveld's fabriek voor binnenbetimmering en meubileering, op nummer 107a⁸. Uiterlijk in 1918 stond er in dezelfde straat, zo'n zestig huisnummers lager, een tweede meubelfabriek.

Toen kwam er een openbaar werk op een veel grotere schaal. De Maastunnel werd tussen 1937 en 1942 gebouwd en op 14 februari 1942 geopend¹. Het was de eerste afgezonken tunnel voor wegverkeer ter wereld, niet gegraven: ir. J. P. van Bruggen van Gemeentewerken liet hem samen met architect Ad van der Steur in delen op de rivierbodem leggen². Het verkeer kwam er van het noorden via een verdiepte toerit op de 's-Gravendijkwal, de tunneltraverse op de S100, die vanaf omstreeks 1939 werd ontworpen om langs de hoek bij nummer 169 en over de Rochussenstraat te lopen³.

De werkzaamheden bereikten de kruising toen de tunnel zelf nog in aanleg was. Een zeldzame kleurenfoto van omstreeks 1938 tot 1939 toont de hoek afgezet voor de bouw. Je ziet houten schuttingen en steigerpalen, een bouwkeet en een open, met keien bestrate ruimte die twee mannen op één fiets oversteken, terwijl langs het hek steeds hetzelfde bord van een garage terugkomt, Autobedrijf Victoria

Eén gebouw verrees in deze jaren wel op de hoek. In 1939 kwam aan de 's-Gravendijkwal 150-160, schuin tegenover nummer 169, het woonblok Tunnelzicht van architect J. P. L. Hendriks⁶. De naam betekent uitzicht op de tunnel. De hoek die ooit op hooiland uitkeek, keek nu uit op flats die waren vernoemd naar het plan dat de wijk op de schop nam.

Twee beelden laten de verandering naast elkaar zien. Het open Land van Hoboken leeft voort op oude prentbriefkaarten en in één schilderij dat bijna te laat kwam om het nog vast te leggen¹. Het olieverfschilderij Land van Hoboken te Rotterdam vanuit het westen van Cornelis Pieter Kruithof toont hooiers in blauwe kielen aan het werk in de polder, met de kerktorens van de stad aan de horizon². Hij schilderde het in de jaren dertig, in de laatste jaren waarin het landgoed nog onbebouwd was³.

Leg die geschilderde weide naast de omheinde kruising van 1938, en de hele verandering is in één blik te zien.

Juist het gebouw waar het allemaal om draait, is het minst gefotografeerd. In de eerste decennia duikt de hoek vooral op in beelden van alles eromheen, de weide, de laan, de wijk die volliep, en bijna nooit op een eigen foto. De oudst bekende afbeelding van het huis is geen straatfoto maar een gevelplaat in een vakweekblad⁴. Met het bijschrift VOORGEVEL FABRIEK EN MAGAZIJN werd ze in 1907 afgedrukt bij een geïllustreerd interview⁵. Dat interview, en alles wat er daarvoor binnen in de fabriek werd gefotografeerd, heeft een eigen dossier.

De zoektocht naar beelden van deze hoek kende ook dwaalsporen. Sommige aannames hielden jarenlang stand en moesten later toch worden losgelaten, sommige beeldbanken leverden niets op en andere gaven steeds weer dezelfde weide. De beeldgalerij van de hoek vertelt dat verhaal volledig en toont hetzelfde standpunt plaat voor plaat in chronologische volgorde, van de gevel uit 1907 tot nu⁶.

De hoek zou elk beeld nodig hebben dat hij kon bewaren. In mei 1940 hield de brand die het centrum van Rotterdam verwoestte op vóór de 's-Gravendijkwal, en deze gevel, ten westen van die grens, bleef gespaard⁷. Het volgende hoofdstuk volgt wat dat gespaard blijven betekende voor de woninginrichtingszaak die de hoek toen in gebruik had⁸.