Twee namen op een steen

Ga op de hoek van de Rochussenstraat en de 's-Gravendijkwal staan. Kijk naar het metselwerk. Hoog in de gevel, onder een betonnen dorpel, zit een lichte stenen plaquette in de muur. De hoofdletters zijn diep uitgehakt. Vanaf de stoep zijn ze nog altijd te lezen.

Ik lees ze bijna elke dag. De eerste steen gelegd. Door Gerrit van Duffelen, negen jaar oud, en Cornelis Pelt, zes jaar oud, op 3 juni 1899¹. Een fabriek en een huis. De eerste steen ervan. Ingehakt met de namen van een negenjarige en een zesjarige, de zoons van de twee oprichters².

Ik heb me altijd afgevraagd wie ze waren. De steen zit er nog altijd, met een diagonale barst over de rechterkant en scherpe letters. Het is het enige deel van het gebouw uit 1899 dat nog vanaf de stoep te lezen is, en ik woon erachter³. Wat erbij hoort, de bouwvergunning en de fabriek die op grond daarvan mocht worden gebouwd, staat in het verdiepende dossier over het oprichtingsdocument.

Gerrit, de negenjarige, werd kunstschilder. Het eerste document dat hem kunstschilder noemt, is de Rotterdamse huwelijksakte van zijn zus van 9 maart 1911, waarin hij op zijn eenentwintigste eigenhandig het register ondertekent¹. Over hem gaat het dossier over Gerrit van Duffelen.

Cornelis 'Cees' Pelt, de zesjarige, kwam op kantoor terecht. Zijn Rotterdamse huwelijksakte uit 1918 noemt hem kantoorbediende². Zijn familielijn eindigt niet in het archief. Ze loopt door naar een familie die nu nog leeft, beschreven in de Pelt-nakomelingen.

Sommige mensen die ik aanschreef, schreven terug. Vooral Beverley en Murk, nakomelingen van de twee jongens op de steen. Het archief gaf me namen en datums. Het kon me geen gezichten geven, en ook niet de dingen die deze twee families hadden bewaard. Zij wel. Beverley deelde de ene afbeelding na de andere van Gerrits schilderijen, een album dat ze vanuit Canada stuurde. Murk stuurde een foto van zijn familie en de enige bewaard gebleven beeltenis van Cornelis Pelt zelf. Ze beantwoordden mijn berichten, vertelden me wat ze wisten en lieten een vreemde het hier delen. Dank jullie wel.

Enkele maanden geleden stuitte ik online op een foto van mijn huis uit de jaren dat het een muziekpodium was. Vanuit die twee namen en hun leeftijden op de steen begon ik te zoeken^1 2. Een buur had me ooit verteld dat in het gebouw vroeger tapijten werden verkocht. Dat was alles wat iemand wist. Tapijten, en twee namen in de muur.

Rond de millenniumwisseling was de hoek een podium. WORM ontstond in 2000 uit de fusie van het podium en de winkel Dodorama, een filmwerkplaats en Popifilm³. De agendapagina's kondigden in 2002 en 2003 evenementen aan de Rochussenstraat 169 aan⁴. Die podiumjaren leven vooral voort in gearchiveerde webpagina's, bijeengebracht in het webarchief van WORM. De foto waarmee het voor mij begon, staat hierboven, weergegeven met toestemming van Kunstinstituut Melly.

Drukke baan. Gezin. Geen tijd voor archieven. Maar de vraag liet me niet los. Dus deed ik het enige waarvoor ik tijd had. Ik ging experimenteren.

Ik werk met AI. Op een avond liet ik die los op mijn eigen huis. We bouwden geen klein hulpmiddel. We bouwden een oplossing: AI-agenten die de openbare archieven ingaan en de geschiedenis eruit persen, op basis van een onderzoeksmethode die strikt genoeg is om geen enkele bewering zonder bron door te laten. De agenten werkten terwijl ik sliep. Bouwvergunningen, huwelijksakten, adresboeken, oude kranten. Iedere bewoner, elk bedrijf en elke afbeelding werd teruggevoerd naar de bron en gecontroleerd. Nacht na nacht, wekenlang. Mijn dagen gingen op aan werk en gezin. De nachten waren voor het huis.

Wij hebben de benedenwoning sinds 1 juli 2019 in bezit⁵, en ik ben degene die op onderzoek uitging. Deze hele site is wat daaruit terugkwam.

Het is een boek met een open archief erachter. Vier tijdperken volgen de gedaantewisselingen van het gebouw: de Meubelfabriek, de Woninginrichting, Dodorama en WORM, en Drieëndertig woningen. Wie ze op volgorde leest, ziet de bedrijvigheid op de hoek veranderen.

Naast het verhaal loopt een rechterkolom met verdiepende dossiers. Een persoon, een bedrijf, een plek, een register, een vraag. Elk daarvan staat naast het verhaal en onderbreekt het nooit. Achter beide staan het Archief, waarin elke bron, entiteit, elk register en elke open vraag kan worden opgezocht, en de Methodologie. Die legt uit hoe elke bewering tot stand kwam, waar een machine het werk deed en waar dat ophield.

Eén regel geldt overal. Een bewering behoudt haar status waar ze ook verschijnt: bevestigd, waarschijnlijk of een aanwijzing. Het label reist met de zin mee en de onderbouwing is één klik verwijderd. Nederlandse en archieftermen worden gaandeweg uitgelegd in een heldere begrippenlijst, en het volledige tijdsverloop staat van begin tot eind in de tijdlijn.

Ik moet eerlijk zijn over hoe dit tot stand kwam. Bijna alles is geautomatiseerd; ik gaf richting en nam de beslissingen. Het is niet perfect. Het is niet compleet. Hoe verder ik graaf, hoe meer ik vind, en ik zou nog jaren kunnen doorgaan. Toch heb ik ervoor gekozen het te publiceren: liever nu een werkversie dan nooit een perfecte. Hier staan fouten in. Dat weet ik, en ik zal ze mettertijd corrigeren, 's nachts, wanneer het kan. In het Dankwoord dank ik de archieven, de families die hun collecties openden, de mensen uit de podiumjaren en de hulpmiddelen en AI-systemen waarop het onderzoek steunde. Contact is een pagina in de voettekst voor verbeteringen en aanvullingen, want de geschiedenis van één gebouw is nooit helemaal af.

Het boek zelf begint vóór het huis. Deel I opent op de poldergrond en het landgoed dat bepaalde wat op deze hoek mocht worden gebouwd, en voert naar de dag waarop de vergunning werd verleend.