²⁵AI aan het werk, en waar die stopt

Machines deden het meeste werk aan deze site, onder leiding van een mens. Een eerlijk verslag is dus een lijst van wie wat deed. De eigenaar stuurt het onderzoek en neemt de beslissingen die bindend zijn. Claude Code coördineert: het beheert het innamemanifest, verdeelt het werk en legt vast wat besloten is, en alleen Claude Code kan een wijziging in het geaccepteerde register doorvoeren. Codex CLI en de modellen die via een zelf gehoste gateway bereikbaar zijn, doen het zware werk. Ze nemen scans in groepen door en leggen wat ze vinden vast als klaargezette observaties. Een tweede model van die soort leest het materiaal dat ertoe doet nog eens, onafhankelijk, om ertegenin te gaan en verslag te doen. Het zijn eerder rollen dan merken; elk ervan kan door een ander model worden ingevuld. De opzet dwingt één regel af: wie leest, accepteert niet, en wie controleert, doet geen van beide. Een model kan alles voorstellen, maar alleen de coördinator kan het samen met de poort uit het vorige hoofdstuk definitief vastleggen.

De strengste regel van het project komt voort uit een fout die al eens was gemaakt. Rust een bewering op een waarde die uit handschrift is gelezen (een naam, een straat, een huisnummer, een datum, een aktenummer, een handtekening), dan wordt die waarde nooit op basis van één enkele lezing geregistreerd. Twee lezers van verschillende makers lezen de strakke uitsnede zonder voorkennis, één van het project zelf en ten minste één van buitenaf. Lezers die niets met elkaar te maken hebben, herhalen elkaars fouten minder snel. Komen twee van hen blind op dezelfde waarde uit, dan telt die overeenstemming zwaarder dan het vertrouwen van één lezer in zijn eigen antwoord. Dat is geen bewijs, maar wel een betere toets dan één zelfverzekerde lezing. Geen van beiden ziet het antwoord van de ander, en geen van beiden krijgt een kandidaat voorgelegd om te bevestigen, want juist door een antwoord aan te reiken wordt een fout antwoord bevestigd. Daarna worden de twee lezingen aan de scan getoetst, en de vastgestelde waarde wordt alleen na menselijke beoordeling geaccepteerd, nooit omdat een model het zegt.

De regel bestaat omdat een handschrift ooit verkeerd werd gelezen en toch werd geloofd. In twee Rotterdamse geboorteakten uit 1922 en 1923 was de straat waar het gezin van de schilder woonde getranscribeerd als Eendrachtsstraat. Bij een nieuwe, blinde lezing kwamen beide lezers juist uit op de straat met -hoorn-, en na vergelijking met de adresboeken en het stratenregister van de stad werd de waarde vastgesteld als Eenhoornstraat¹. De verworpen lezing is niet gewist. Ze blijft in het register staan als een waarde die het project heeft laten vallen, zodat ze niet opnieuw in een latere tekst kan belanden. De notitie over de blinde tegenlezing werkt de hele casus uit, met ook de bijna-misser van een tweede lezer op dezelfde uitsnede.

Waar elk soort document wordt gelezen, bepaalt waar het materiaal de deur uitgaat. De routing staat in een manifest van 26 augustus 2026, en dat manifest is daarover leidend. De Gemini API transcribeert gedrukte pagina's en tabellen, met GLM-OCR op de dienst van Z.ai als enige escalatie; lokale transcriptie staat uit. De Gemini API beschrijft ook foto's, tekeningen en kaarten. Handschrift waarop een bewering gaat rusten, wordt nooit aan één lezing toevertrouwd, en nooit aan een lokale. Het gaat verplicht naar de blinde tegenlezing door ten minste twee modelfamilies: de eigen lezer van het project en een externe, zoals Gemini. Een aparte ronde mag handschrift op een pagina lokaliseren, om te vinden waar het gezochte staat, maar dat is alleen een hulpmiddel en mag nooit de grond zijn om een lezing in het register op te nemen.

Maar één onderdeel draait op de eigen machines van het project: het zoeken in het hele corpus. Dat combineert een woordovereenkomst met een betekenisovereenkomst, waarvan de embeddings lokaal door een embeddinggemma-model onder Ollama worden berekend, zonder dat er iets wordt verstuurd. De oudere bewering dat de transcriptie van drukwerk of de beschrijving van beelden lokaal draait, klopt dus niet voor wat er nu draait. Beide gaan naar de Gemini API, en alleen het terugzoeken blijft thuis. Bij de lezingen die het zwaarst wegen, de tegenlezingen van handschrift, legt een notitie naast de scan vast wie wat heeft gelezen, en hoe ieder document wordt gelezen zet de volledige routing uiteen, functie voor functie.

Voordat een model over een document redeneert, wordt dat document meestal eerst in een gestructureerde vorm gebracht. Een pdf, een kantoorbestand, een webpagina of een gescand document wordt omgezet naar DocLang, dat de koppen, tabellen en leesvolgorde bewaart die in een platte tekstdump verloren zouden gaan, en het model werkt met die vorm in plaats van met ruwe bytes. Aan de omzetting zitten drie grenzen. Ze is deterministisch, zonder model ertussen, en velt dus zelf geen oordeel. De omgezette vorm is een zoekhulpmiddel en nooit het aangehaalde stuk: een bewering verwijst nog steeds naar de bewaarde scan, niet naar de DocLang. En elke waarde die ertoe doet, wordt vóór registratie aan het origineel getoetst, waarbij een handgeschreven waarde waarop een bewering rust ook nog door de blinde tegenlezing gaat. Platte tekst, Markdown, code en een pagina die als afbeelding nodig is, blijven zoals ze zijn, omdat omzetten niets zou toevoegen. Die afweging volgt uit dezelfde routing als in hoe ieder document wordt gelezen.

Geen model mag een archiefverwijzing, een inventarisnummer of een link verzinnen. Elke identificatiecode die een model voorstelt, wordt vóór registratie aan de repository getoetst, omdat een zelfverzekerd model een aannemelijk catalogusnummer verzint dat niet bestaat. Geen model mag een bewering promoveren: iets als bevestigd, waarschijnlijk of aanwijzing aanmerken is een getoetst menselijk oordeel, en geen enkele mate van overeenstemming tussen modellen verandert dat oordeel. Geen model schrijft in het geaccepteerde register; de poort sluit die weg voor ze af. En niets wat een model maakt, of het nu een samenvatting, een graaf of een dashboard is, wordt ooit als bewijs aangehaald. Het bewijs is het bewaarde document daaronder.

Die modellen werden op echte archieven losgelaten. Het volgende hoofdstuk vertelt welke, en hoe het materiaal eruit werd gehaald.