¹⁹Bronnen en bewijsmateriaal

Elke zin op deze site waar iets op rust, is zo opgezet dat je hem kunt terugvolgen tot iets wat je zelf kunt bekijken. De weg telt vier stappen: een feit, de onderbouwing die zegt hoe dat feit is gelezen, de bron achter die onderbouwing en het bewijsrecord met het bewaarde bestand.

Neem de meesterstukkast die de meubelfabriek in 1895 bouwde. Het feit zegt dat drie bij naam genoemde Rotterdamse makers het ontwerp, het boetseerwerk en de geschilderde imitatiegobelin verzorgden, en het staat als bevestigd¹. De onderbouwing legt de lezing uit. Ze citeert de bron, het Stadsnieuws-bericht van 18 september 1895 dat de makers noemt, en noteert wat de onderzoeker daaruit afleidt: dat alle drie gedocumenteerde figuren uit de kunstnijverheid zijn. Ze geeft de vindplaats, Rotterdamsch Nieuwsblad, 18-09-1895. En ze benoemt de onzekerheid: de rol van één maker steunt op dat bericht en op prosopografie, niet op een tweede, onafhankelijke bron. Achter de onderbouwing staat de krant zelf, te vinden in Delpher en met al het andere beschreven in het bronnenlandschap. Het bewijsrecord noemt de soort, een scan van de hele pagina, de vindplaats en een sha256-controlesom, hier beginnend met f2f82e00, die aantoont dat het bestand sinds het vastleggen niet is veranderd. De laatste stap is het bestand.

Die keten is de regel, en we meten of we hem volgen in plaats van dat alleen te beweren. Bij de stand van 10 september 2026 hebben 174 van de 385 feiten zo'n gestructureerd onderbouwingsblok, en 211 niet. Dat maakt geen van die 211 onwaar. Het getal wijst op een gat dat oudere onderbouwing heeft achtergelaten: bij een deel staat die nog in een gewone bronnenlijst, en elk feit moet bewering voor bewering worden nagelopen om dezelfde norm te halen. Aan de kant van de bronnen noemen 641 van de 709 bronnen ten minste één bewijsrecord waarvan het bestand op schijf staat, en 68 niet. Die toets kijkt alleen of er een bestand is; over kwaliteit of het recht om te publiceren zegt hij niets. Hoe beide cijfers zijn gedefinieerd en wat ze wel en niet garanderen, hoort bij de methodologie, in het paneel over de bewijssluiting. Voor alles geldt één regel: een gegenereerde omgekeerde weergave, een graaf of een samenvatting helpt je de keten te bekijken, maar bewijst op zichzelf nooit iets.

De omvang van het corpus is een momentopname en verandert steeds. Op 10 september 2026 telde het register 709 bronnen en 2.817 bewijsrecords. Die tellen verschillende dingen. Een bron is het stuk of de publicatie waar iets vandaan komt; een bewijsrecord kan een bewaarde kopie daarvan zijn of een lezing die ervan is gemaakt.

Het dossier steunt vooral op twee collecties: Delpher, het gedigitaliseerde krantenarchief van de Koninklijke Bibliotheek, en het Stadsarchief Rotterdam, via de studiezaal en de beeldbank. De rest bestaat uit catalogi van platenlabels, het familiehistorisch centrum van de stad, de nationale erfgoedfotocollectie, de mediabibliotheek van een encyclopedie en de eigen webpagina's van het podium. Naar soort vormen krantenpagina's en -knipsels de grootste groep. Webpagina's, foto's, bronnen uit de burgerlijke stand en bevolkingsregisters en advertenties volgen op korte afstand, en dan komen adresboeken, kaarten, bouwvergunningen, akten, officiële publicatiebladen, genealogische indexen, schilderijen, ansichtkaarten en affiches. Eén vakbladartikel over de hoek laat zien op wat voor materiaal het hele dossier steunt.

Bij deze stand worden 315 van de 709 bronnen door geen enkele bronnenlijst of ingebedde onderbouwing van een feit aangehaald. Ze moeten dus worden nagelopen; een oordeel over ze is dat niet. Sommige onderbouwen een entiteitsrecord of een rij in een register in plaats van een gedateerd feit. Sommige leggen een zoekactie vast die niets opleverde, een bevinding die het project bewaart. Andere wachten gewoon op een nauwere koppeling. Het getal wijst op werk dat nog moet gebeuren; het bewijst niet dat elke bron nodig is, of dat elke bron goed is gekoppeld. Het bronnenlandschap geeft het hele beeld, naar soort en bewaarplaats.

Een scan op zichzelf is alleen een afbeelding van een pagina. Bruikbaar wordt hij pas door de lezing die ernaast wordt vastgelegd: een letterlijke transcriptie van een document, een vertaling als de pagina niet in het Engels is, een beschrijving van een foto, kaart of tekening, en een notitie over hoe de lezing tot stand kwam. Rust een bewering op een moeilijk leesbare handgeschreven waarde, dan moet die notitie vermelden wie hem las en hem toetsen aan een afzonderlijke, onafhankelijke lezing. Deze leesbijlage opent in de viewer als je een scan vergroot en de tabbladen doorloopt.

De dekking eerlijk tellen vraagt zorg, omdat de onderdelen verschillen: een foto heeft een beschrijving nodig en geen transcriptie, en een Engelse pagina geen vertaling. Bij de stand van 10 september 2026 hadden zo'n negenhonderd bewijsitems een leesbijlage waarvan het bestand op schijf staat, en zoals elk getal op deze pagina verschuift dat aantal naarmate er records bijkomen. Tel je herziene lezingen mee, dan ligt het ruwe aantal leesbijlagerecords hoger. Dat is een telling van gemaakte lezingen, niet van unieke scans, en we maken er bewust geen enkel dekkingspercentage van. Een eerder percentage is ingetrokken omdat de noemer niet te reproduceren was: er stond nooit bij welke soorten bewijs welke onderdelen nodig hebben. Een getal dat je kunt verdedigen, vraagt om een telling per onderdeel: welke bewijsitems binnen het bereik vallen, welke een transcriptie, vertaling of beschrijving nodig hebben, en of die onderdelen er zijn. Het project behandelt die telling als achterstand die moet worden weggewerkt. De notitie over de dekking van leesbijlagen legt de methode uit en toont één getranscribeerde gezinskaart in zijn geheel.

Pas je dezelfde keten toe op mensen en bedrijven in plaats van op documenten, dan leidt hij van een entiteit naar de records waarin die wordt genoemd. Die index staat op de volgende pagina.