Kam & Van Rhijn en de Exportkist

In een advertentie van Beens uit 1922 stonden drie firma's samen vermeld bij de toonkamer, en een daarvan was een meubelhuis met een goed idee¹. Kam & Van Rhijn begon in Schiedam en zat binnen een paar jaar in Rotterdam^2 3. De firma maakte meubels en richtte woningen in onder de naam van stoomfabriek Penelope, en haar blijvende uitvinding was een kist. Hieronder staat waar de firma vandaan kwam en hoe ze terechtkwam naast de firma die het hoekpand bouwde.

Twee mannen, een fabriek en de naam Penelope

Op 1 april 1899 gingen twee meubelfabrikanten en -handelaren in Schiedam, Willem Hendrik Kam en Marius Adrianus van Rhijn, een vennootschap aan om meubels te maken en daarin te handelen⁴. Ze tekenden de akte op 24 april en lieten haar de dag daarna inschrijven, maar lieten de vennootschap met terugwerkende kracht op de eerste van de maand ingaan⁵.

Hetzelfde jaar schreef het Schiedamse Hinderwetregister de twee mannen in voor een meubelfabriek aan de Boterstraat 74, kadastraal perceel B 1382⁶. In latere advertenties werd dat adres Boterstraat 72–74⁷. Uiterlijk op 11 juni 1900 was de firma aan het werk op de Groote Markt 8 in Schiedam en zocht ze via een advertentie een bekwame stoffeerder⁸.

Op 15 november 1903 plaatste ze een grote advertentie als Stoom-Meubelfabriek PENELOPE, aan de Delftschevaart 28 in Rotterdam⁹. Ze bood complete woninginrichting aan, gratis begrotingen en een geïllustreerde catalogus¹⁰. Ook noemde ze H. Visser uit Schiedam als agent voor Goeree-Overflakkee en Voorne & Putten, zodat het aanbod verder reikte dan Rotterdam¹¹.

Het modelhuis en de moderne kamer

In december 1909 prees het vakweekblad Industrieel Weekblad Kam & Van Rhijn als een van de makers van moderne interieurs, en lichtte het modelhuis aan de Schiedamschesingel 9 in Rotterdam er speciaal uit¹². De kamers waren er smaakvol ingericht, sommige duur en andere goedkoop, elk strikt in één stijl¹³. Achter de toonkamer stond een fabriek die naar de eisen van die tijd was ingericht en complete interieurs naar elk ontwerp kon maken¹⁴.

Op de pagina stonden twee foto's met het onderschrift Modern Huiskamer-ameublement, met geschilderde borden waarop Kam & v. Rhijn Rotterdam en Kam & Van Rhijn Woninginrichtingen Rotterdam te lezen is¹⁵. Het zijn de enige afbeeldingen die we hebben van een kamer die deze firma inrichtte, maar de rechten op de foto's uit het vakweekblad zijn nog niet genoeg opgehelderd om ze hier te tonen¹⁶.

In mei 1916 besteedde het Rotterdamsch Nieuwsblad bijzondere aandacht aan de stand van de firma op de Nijverheidstentoonstelling¹⁷. De krant prees de interieurs in Queen Anne, Chippendale, Adam, Sheraton en Tudor, en meldde bestemmingen en klanten in het buitenland zonder ze te noemen¹⁸.

De vennootschap achter die stand was in de voorgaande jaren veranderd. Op 1 januari 1908 werd de oorspronkelijke firma ontbonden en meteen voortgezet als Kam & van Rhijn, Woninginrichtingen¹⁹. Er was nu een derde beherend vennoot, Nicolaas Petrus de Koo, en er waren niet bij naam genoemde commanditaire vennoten²⁰. De Koo trad op 1 oktober 1911 weer uit²¹, en Kam en Van Rhijn gingen onder dezelfde naam verder als enige beherende vennoten²².

De kist die een bed was

Halverwege de oorlog ging de export van de firma verder dan één klant. In juni 1917 beschreef Industrieel Weekblad haar aanbod in een artikel over de export van Nederlandse meubels²³. Haar specialiteit waren de oud-Engelse stijlen, Jacobean, Queen Anne, Chippendale, Sheraton, Adam en Tudor, gemaakt van speciaal gedroogd hout²⁴. De handel reikte tot in Athene, waar volgens het blad meer dan één huis een gezellig Hollands interieur had²⁵.

Voor die export gebruikte de firma de Exportkist, volgens het artikel een eigen, bijzondere en uiterst praktische uitvinding van de firma²⁶. De kist mat 1,85 bij 0,85 bij 0,80 meter²⁷. Ze vervoerde de meubels niet alleen: de kist zelf werd het onderstel van het bed in een zit-slaapkamer voor één persoon²⁸.

Volgens het artikel ging er een hele vrijgezellenkamer in: een spiraalmatras met kapok beddengoed, een nachtkastje, een ladekast en een wastafelstel²⁹. Een tafel en stoelen, een kapstok met messing haken, twee gravures en een spiegel werden ernaast gepakt³⁰. In pitchpine kostte het f 225 vrij aan boord in Rotterdam, in eiken f 275 en in mahonie f 300³¹. Een muskietenhemel voor de tropen kostte f 30 extra³².

Het artikel was het meest te spreken over het inpakken. Er ging niets los in, geen touw en geen papier, en elk stuk had één vaste plek, zodat zelfs de onhandigste vrijgezel de kist binnen een halfuur weer kon inpakken³³. Overdag verdween de kamer uit het zicht³⁴. Met het beddengoed opgeborgen en een kleed erover werd het bed een divan, en het wastafelstel verdween³⁵. De directie had geweigerd voor de export werk van mindere kwaliteit te leveren, omdat eersteklas werk volgens haar in elk land zijn weg vindt³⁶.

Het artikel liet ook foto's zien van het huis van een Nederlandse correspondent in Deli, in Nederlands-Indië, en twee opnamen van een kamer die met een Exportkist was ingericht³⁷. Hij had de maten van zijn muren, ramen en deuren naar Rotterdam gestuurd³⁸. Met de kist kwam een bundel eiken latten mee en een tekening van hoe hij die moest bevestigen tegen een achtergrond van Chinese matten, die hij ter plaatse voor een habbekrats kocht³⁹. De twee opnamen in het blad waren zijn eigen Kodak-kiekjes van de kamer toen die klaar was⁴⁰. Opgetogen schreef hij naar huis: "En nu moest je mijn vrijgezellen-kamer eens zien! Tip-Top, hoor!"⁴¹. In november 1916 had ook een klant in Stockholm geschreven om zo'n kist te vragen; de kist was ideaal, schreef die, voor mannelijke en vrouwelijke jonggezellen die vaak verhuizen⁴².

Naar Beens

Het einde van de vennootschap en de verhuizing naar de toonkamer van Beens waren twee aparte gebeurtenissen, met twee jaar ertussen. Per 1 januari 1918 gingen Kam en Van Rhijn uit elkaar, en alleen Van Rhijn hield het recht de zaak onder de firmanaam voort te zetten⁴³.

Die zomer liep de firma al in de pas met Beens. Eind augustus 1918 ging de fabriek van Kam & Van Rhijn vier dagen dicht voor vakantie, en ook de behangers en meubelmakers mochten in die dagen buiten de deur geen werk doen⁴⁴. Het bericht stond op dezelfde krantenpagina als een gelijkluidend bericht van Beens, drie maanden voordat de twee firma's samen een overlijdensadvertentie zouden plaatsen⁴⁵.

Voor het jaar om was, was Van Rhijn dood. Marius Adrianus van Rhijn overleed op 30 november 1918 na een kort ziekbed, vierenveertig jaar oud^46 47. Zijn familie rouwde om hem als zoon, broer, zwager en oom, en het personeel van zijn meubelmakerij en stoffeerderij plaatste een eigen bericht^48 49. W. H. Kam, de vennoot die elf maanden eerder was uitgetreden, betreurde "mijn vroegeren Compagnon en Vriend"^50 51. De gezamenlijke overlijdensadvertentie die zijn naam aan de firma verbindt, werd gezamenlijk geplaatst door twee firma's: Kam & Van Rhijn en N.V. Beens' Woninginrichting-Maatschappij⁵². Daarnaast noemde H. P. Beens hem een collega en vriend, met wie hij maar kort had samengewerkt⁵³.

Het jaar daarop volgde de verhuizing naar het adres van Beens. Een gezamenlijke advertentie van Kam & Van Rhijn en Beens maakte bekend dat de winkel aan de Schiedamsche Singel 9 op 1 januari 1920 zou sluiten en zou verhuizen naar de zalen van Beens aan de Coolsingel 56, waar de zaak op denzelfden voet zou doorgaan^54 55. Nog geen twee jaar eerder had Beens op datzelfde adres schilderijen getoond in een expositieruimte op een bovenverdieping^56 57.

Uiterlijk in september 1922 was de firma alweer verder getrokken^58 59. Haar naam stond samen met twee andere vermeld bij de toonkamer van Beens aan de Coolsingel 49, een later en ander adres aan de Coolsingel, naast de firma Beens en Van Duffelen & Pelt^60 61.

De stukken laten een aangekondigde verhuizing zien en daarna een gedeelde winkel⁶². Een formele akte die de twee firma's juridisch samenvoegde, is niet bekend⁶³.