Vier tekenbladen en twee pandkaarten

Op 14 april 1899 kwam bij de Rotterdamse Bouwpolitie een aanvraag binnen voor een meubelmagazijn, werkplaats en woningen op het hoekperceel, in de kadastrale sectie Delfshaven. Al het andere in dit dossier komt uit dat ene stuk voort. De straat zou pas in maart 1900 Rochussenstraat gaan heten¹, dus het dossier wijst de plek aan met de sectie en een voorlopige naam voor de kade. Op het eerste blad van de aanvraag ligt de ingang aan de Kanaalkade, en op de kadastrale kaartuitsnede heet de plek de nieuwe kade bij 's Gravendijkwal. De plek wordt nog niet aangeduid met de huidige straatnaam, al staat het nummer 169 op de kadastrale kaart al bij het perceel. Het dossier dat erover werd geopend, nummer 1899-0786, is het stichtingsdocument van het gebouw. De vergunning werd op 23 mei 1899 verleend, en in 1901 stond het gebouw er². Vier bladen uit het dossier zijn bewaard, en twee latere gemeentelijke pandkaarten documenteren de verdere geschiedenis van het gebouw.

De stichting is ook in het gebouw zelf vastgelegd. Op 3 juni 1899, dagen nadat de vergunning was verleend, legden de jonge zonen van de oprichters de eerste steen: de negenjarige Gerrit van Duffelen en de zesjarige Cornelis Pelt³. De gebeeldhouwde steen zit nog in de hoekmuur, en de ingehakte hoofdletters noemen de twee jongens en de datum:

De gebeeldhouwde eerste steen zoals hij er nu bij zit, in de rode bakstenen hoekmuur, in 2026 gefotografeerd door de eigenaar; over de rechterkant loopt een diagonale scheur (foto van de eigenaar).

De aanvraag

Het eerste blad is het verzoek zelf, met de hand geschreven en getiteld als beschrijving bij het verzoekschrift van 14 april 1899.

Dit is een stuk uit de vergunningsprocedure, geen tekening, en het noemt de mannen voor wie het gebouw werd neergezet. Het verrees voor rekening van de Heeren van Duffelen en Pelt⁴, de twee meubelmakers⁵, en de bouwer was de firma J. van Hattem⁶, de aannemer die de hoek liet verrijzen.

De kadastrale kaartuitsnede

Het tweede blad brengt de grond in kaart. Het is een uittreksel uit het kadastrale plan, dat het perceel in de sectie Delfshaven aanwijst op schaal 1:2500.

Het legt het perceel vast waarop het gebouw zou komen. Net als de rest van het dossier draagt het de stempel van burgemeester en wethouders, behoort bij besluit van Burgemeester en Wethouders van Rotterdam, nummer 1488. Een technische beschrijving staat er niet op. De eigenlijke beschrijving is de aanvraag op het eerste blad, en een apart bestek zit niet in dit dossier.

De plattegronden

Op het derde blad is het hele gebouw te lezen. Het heet No. I, is getekend op 1:100 en toont zes plattegronden, van de paalfundering en het souterrain via de begane grond tot en met de drie verdiepingen erboven⁷.

Een goed leesbare afdruk van hetzelfde blad maakt de opschriften leesbaar en noemt alle zes plattegronden. Bovenaan staan 1ste, 2de en 3de etage, daaronder paalfundeering, souterrain en begane grond. De ijzeren vloerbalken staan aangegeven naar profiel: INP 32 op 0,20 m en INP 36 op 0,18 m. Het blad draagt dezelfde stempel met het besluit van burgemeester en wethouders, nummer 1488, als de rest van het dossier, en linksonder, onder de plattegrond van de paalfundering, staat de handtekening van de architect in schuinschrift. De stempel dateert de goedkeuring van de tekeningen op 26 april 1899, bijna een maand vóór het definitieve besluit op de aanvraag, 23 mei.

De titel van het blad noemt het gebouw een meubelfabriek, en de schriftelijke aanvraag geeft het gebruik per verdieping⁸. Wonen en handel kregen de onderste lagen: op de begane grond lagen een woning, een kantoor en een magazijn, op de verdieping erboven een woning en een magazijn⁹. De meubelproductie zat hoger, in een werkplaats op de tweede verdieping, met daarboven een plan voor een derde verdieping¹⁰. In de werkplaats stond een ommuurde ruimte van baksteen, afgesloten met ijzeren deuren, om materiaal te verwarmen en lijm te koken, en de kelder was voor opslag bestemd¹¹.

Van alles op het blad is die ommuurde ruimte voor lijm en materiaal het enige detail dat naar fabriek ruikt en niet naar woonhuis. Welke machines er in de werkplaats stonden, zeggen de tekeningen niet. Het stuk dat dat zou vertellen is een vergunning op grond van de Hinderwet die we niet kunnen lezen.

De gevelaanzichten

Het vierde blad, No. II, tekent de buitenkanten van het gebouw: de voorgevel, een lengtedoorsnede en de achtergevel¹².

De goed leesbare afdruk zet de drie aanzichten (voorgevel, lengtedoorsnede en achtergevel) boven een onderste rij van drie balklagen: balklaag begane grond, balklaag 1e etage en kapbalklaag.

Net als blad No. I is dit blad onderaan ondertekend. De handtekening wordt toegeschreven aan architect Nicolaas Tinbergen en komt overeen met zijn handtekening uit 1877¹³.

De handtekening op de vergunning vergeleken: de hand van Tinbergen / architect onderaan het blad, naast gedateerde voorbeelden van zijn eigen handtekening. Het is dezelfde hand, en die verbindt de tekeningen met de man die ook aan het hoofd stond van de bouwfirma uit de aanvraag^14 15. De toeschrijving rust niet meer alleen op die ene overeenkomst. Het archief zelf beschrijft zes Rotterdamse bouwvergunningen uit 1902–1903, uit dezelfde reeks als dit dossier, met de vermelding Architect: N. Tinbergen, en op twee daarvan staat zijn handtekening: de ene op een ondertekend architectenblad, de andere op een ondertekend bestek¹⁶.

Nicolaas Tinbergen (1854–1934), de architect die de bladen ondertekende¹⁷, op een jubileumportret uit 1913. Het is een rasterafdruk uit de pers in het publieke domein, en een van maar twee bekende afbeeldingen van hem¹⁸.

De twee pandkaarten

Twee latere gemeentelijke pandkaarten zetten het verhaal voort. Elke kaart geeft op de voorkant de ruimten van één adres en op de achterkant de vergunningen. De eerste is voor 169a.

Volgens de opname van 1943 die erop staat, was 169a helemaal kantoor en magazijn. De vergunningen staan op de achterkant.

Die achterkant geeft een korte chronologie. Ze opent met de stichting, Stichting, 23-5-1899, B.W. 786/1899, noemt een opleveringscontrole in januari 1952 en sluit af met een bestemmingswijziging in 1987¹⁹. De technische tabel van de kaart, met onder meer kolommen voor verdiepingshoogte en vloeroppervlak, is van boven tot onder leeg gebleven.

De tweede kaart is voor 169b.

Die loopt de woning kamer voor kamer door, een huis op de begane grond en de eerste verdieping met een kantoor en een dagkamer, en noteert de weekhuur. Volgens de ingevulde tabel was de huur van de begane grond ƒ13,46 per week, voor twee kamers, een alkoof, een keuken of bergruimte en één bedrijfsruimte; de eerste verdieping heeft drie kamers en een badkamer. Van de vier kaartzijden geeft de achterkant van deze kaart de stichting in het duidelijkste handschrift.

Daar staat dat het gebouw op 23 mei 1899 is gesticht onder bouwpolitiedossier 786 van 1899, hetzelfde dossier als 1899-0786²⁰. Er staat ook één latere vermelding op die de andere kaart mist: een nadere opgave waarbij de bovenverdiepingen en de eerste verdieping van 169b kantoor werden, onder vergunning V 774/48c van 23 augustus 1977²¹. Samen bewaren de twee kaarten de stichting en de paar gemeentelijke aantekeningen die daarna kwamen²².

Wat niet op de tekenbladen staat

Het dossier zet ook een verhaal recht. Twee cijfers over dit gebouw duiken soms op alsof ze van deze tekeningen komen: een tabel met plafondhoogten en een exact vloeroppervlak van de begane grond²³. Geen van beide staat op de vier bladen. De tekeningen van 1899 geven alleen horizontale maten, en er is nooit een tabel met plafondhoogten of een oppervlakte op geschreven²⁴. De pandkaarten leverden ze evenmin: op de kaart van 169a zijn juist de kolommen voor verdiepingshoogte en vloeroppervlak leeg. De maten zijn verzonnen en blijven hier dus buiten beschouwing.

Ook de latere index heeft gaten. Behalve de twee kaarten zijn er voor het adres na 1899 alleen twee vergunningen uit 2002 gecatalogiseerd: dossier 2002-5886, voor gevelvernieuwing en funderingsverbetering van 169 en 171, en dossier 2002-5707, voor tuinschuurtjes bij 169A²⁵. Voor de komst van meubelhandelaar J. A. van Duyn in 1938, voor theater Duinpaleis in 1989 en voor de verbouwing tot evenementenlocatie in 1994 staat geen vergunningendossier in de index²⁶. Dat een dossier niet in de adresindex staat, bewijst alleen niet dat het nooit is geopend.

Wat de bladen wel laten zien, is genoeg: een meubelfabriek, vergund op een lentedag in 1899, uitgetekend van de palen tot de daklijn, en twee jaar later op de hoek.