Alle beroepen waarvoor op dit adres personeel werd gezocht

Wat we weten over het werk op de hoek komt grotendeels uit de krant, waarin eerst een meubelwerkplaats en later een woninginrichtingszaak adverteerden als ze mensen nodig hadden¹. Samen laten die advertenties zien welke vakmensen de hoek zocht en wanneer, ook al zeggen ze niet hoeveel mensen er werkten.

Er zijn twee soorten advertenties. De meeste waren oproepen voor het vak, en dat omvatte meer beroepen dan alleen meubelmaker en stoffeerder. Naast meubelmakers en stoffeerders zocht de hoek vanaf 1905 ook halfwassen, en datzelfde jaar een machinaal houtbewerker voor de machines². Verder werden er jongens gevraagd voor de meubelmakerij en het stoffeerdersvak, een loopknecht en stoelenmakers, van wie één voor krom werk³. In de decennia van Van Duyn kwamen daar meubelverkopers, kantoorklerken, een bijrijder en thuiswerkende gordijnnaaisters bij⁴. De reeks begint met een oproep voor vakbekwame makers in 1900, de vroegste die is teruggevonden⁵, en eindigt met een vacature voor een stoffeerder bij Van Duyn in maart 1977, waarvoor een rijbewijs nodig was⁶. De tweede soort ging over huishoudelijk werk: bewoners van de hoek zochten een dienstbode of een werkster⁷.

Twee personeelsadvertenties, van 27 september 1922 en 18 april 1923, noemen geen bedrijfsnaam⁸. Die van 1922 noemt de fabriek aan de straat, die van 1923 alleen de straat, en beide staan hier zoals ze gedrukt zijn, zonder toeschrijving⁹. Een advertentie met alleen een adres eerlijk lezen, zonder er een bedrijf bij te raden, is een methode op zichzelf. Er werden ook buiten de grote firma's meubels gemaakt: in 1950 zocht de zelfstandige meubelmaker Van Kleef op 169c nog een leerling¹⁰.

Een kwart eeuw lang voor de oorlog laten de vakpers en het adresboek zien hoe de werkplaats personeel zocht: een machinaal houtbewerker in 1905, vakbekwame meubelmakers in 1909, halfwassen in 1911, makers en halfwassen in 1913 en opnieuw makers in 1916¹¹:

Onder Beens gingen de oproepen door: meubelmakers op 169a in juni 1921, en daarna de twee advertenties zonder bedrijfsnaam voor stoelenmakers uit september 1922 en april 1923, hier opgenomen zoals ze gedrukt zijn¹².

Eén latere advertentie is representatief voor vele. In een kleine advertentie uit 1968, die we citeren en niet afbeelden omdat er nog auteursrecht op rust, zocht een bedrijf op de hoek een werkster om het meubelmagazijn schoon te houden:

FLINKE WERKSTER gevraagd in meubelmagazijn van 8–2[?] uur. FA. J. A. VAN DUYN, Rochussenstraat 169 a, telefoon 25 49 92. (Eén personeelsadvertentie in een kolom met andere berichten.)

Veel van wat er bewaard is, bestaat uit kleine personeelsadvertenties zoals deze¹³.

Wat de bronnen niet vertellen

De advertenties zijn niet op te tellen tot een personeelsbestand. Een oproep voor een meubelmaker in een bepaalde maand zegt niets over hoeveel mensen er aan de werkbanken stonden, en geen enkele bron die we hebben geeft een totaal voor de werkplaats¹⁴. De enige aanwijzing voor aantallen is een bezoek van een vakblad. In januari 1907 meldde het Industrieel Weekblad dat er ongeveer twintig mannen aan evenzoveel werkbanken werkten in de meubelmakerij op de tweede verdieping, en drukte het een foto van de werkplaats af¹⁵: één werkplaats op één moment, geen loonlijst.

Paginakop: 256 INDUSTRIEEL WEEKBLAD. […] — de tekst loopt door vanaf p. 255; de eerste regel van p. 256 begint midden in een zin: door krachtige wilskracht gepaard aan groote bescheidenheid. Komend van 't gure buiten, waar de sneeuw in dichte vlokken neerdwarrelde, de gansche vlakte bemantelend met 'n vlekkeloos wintergewaad, deed de overgang tot de koesterende warmte, vermengd met de prikkelende lucht van politoer en was in 't magazijn ons aangenaam aan. We werden daarenboven geboeid door de groote verscheidenheid 'der voorwerpen van luxe en comfort in diverse stijlen, die met goeden smaak gearrangeerd waren. Achter het magazijn bevindt zich het kantoor, waar we den indruk kregen van bedrijvig leven, van rustelooze werkzaamheid. Onder geleide van een der firmanten bezochten we eerst het souterrain, dat ingericht is tot machinale zagerij. De aan de achterzijde gelegen open grond dient tot opslagplaats van hout; er liggen groote stapels ruwe balken: mahonie, eiken, ceder, enz. Lustig snorden en knarsten het materiaal onder de kracht van mechanisch in beweging gebrachte schaven, zagen en beitels. Men vindt er o. m. eene gladschaafmachine; de ruwe plank wordt geschoven over een horizontaal vlak in welks midden over de geheele breedte 'n opening is, en waaronder eenige verstelbare schaafijzers, elk ter lengte van 60 cM., met enorme snelheid ronddraaien. Eveneens van groot nut is de freesmachine, terwijl op de horizontale cirkelzaag, die alle gewenschte groeven en insnijdingen in het hout aanbrengt, ook beitels te stellen zijn. Men toonde ons niet minder dan 400 stuks met varieerend profiel, eene voldoende collectie dus om lijsten van elken verlangden vorm te kunnen fabriceeren. Het ligt voor de hand dat zulk 'n beitel het negatief vormt van het profiel, dat verkregen wordt. De lintzaag en boormachines achten we van te algemeene bekendheid om hare werking nader te omschrijven. DE MEUBELMAKERSWERKPLAATS. (bijschrift onder de eerste ingevoegde foto — de meubelmakerswerkplaats op de souterrainvloer — hier in kolom 1 onderbroken in de lopende tekst) Van intelligente vinding getuigt de automatische slijpinrichting. De afgestompte beitel wordtin een klem voor de draaiende steen gesteld, terwijl eene combinatie van raderen geleidelijk èn klem èn beitel in heen- en teruggaande beweging brengt met dit eigenaardig gevolg, dat de beitel nimmer door onhandigheid kan verslepen worden of noodeloos metaal verliest. Van de houtzagerij kwamen we in een opslaglokaal voor het tot planken gezaagde hout en de bladen fineer, die alvorens ze verder bewerkt kunnen worden, volkomen droog behooren te zijn. Daarnaast bevindt zich eene hermetisch gesloten ruimte, waar door middel van bepaalde procedé's het hout de gewenschte kleur ontvangt. Met genoegen constateeren we, dat de meest uitgebreide veiligheidsmaatregelen betracht worden; behalve bizondere beschermers aan de freesmachines, loopen alle drijfriemen door houten kokers, terwijl ook de machinekamer voldoende gesepareerd is. Gedurende zeven jaren, zonder één dag stoornis, werkt daar zoo goed als geruischloos 'n Trusty-gasmotor van 13 P.K., die alle werktuigen in beweging houdt. Van het souterrain gingen we naar de eerste étage, die tot magazijn of monsterlokaal ingericht is. Zooals we reeds opmerkten aanschouwt men daar eene groote verscheidenheid van allerlei meubelen in diverse stijlen, meubelen waarvan eene zekere bekoring uitgaat, omdat ze met zeer veel smaak geconstrueerd zijn. DE STOFFEERDERIJ. (bijschrift onder de tweede ingevoegde foto — de stoffeerderij — hier in kolom 2 onderbroken in de lopende tekst) „Schmücke dein Heim", zegt de Duitscher; „Où peut on être mieux ?" vraagt de Franschman; — „My sweet home", zingt de Engelschman — en wij Hollanders bezitten tal van gevleugelde woorden om uit te drukken, dat „eigen haard, goud waard" is. Inderdaad: kleeren maken den man en meubels het huis. Wie het daarmede eens is en iets beschikbaar kan stellen om z'n leven in een aangename gezellige omgeving door te brengen, zal ongetwijfeld in dit magazijn veel naar z'n gading vinden. Op de tweede étage bezochten we de meubelmakerij. Hier wordt gearbeid door ongeveer 20 man aan even zooveel werkbanken, die regelmatig achter elkander geplaatst zijn. Een waarborg voor degelijkheid der […] — de zin en het artikel breken hier onderaan p. 256 af en lopen door op p. 257 (buiten deze uitsnede).

Hetzelfde artikel beschrijft de machines waarmee die mannen werkten. Een gasmotor van het merk Trusty van dertien paardenkracht dreef de machines aan, en volgens het artikel had hij zeven jaar gedraaid zonder een dag stil te staan. Tot de machines behoorden een schaafmachine met messen van zestig centimeter, een freesmachine en een liggende cirkelzaag die groeven sneed en ook van frezen kon worden voorzien, die het artikel beitels noemt¹⁶. Bezoekers kregen er vierhonderd te zien, in allerlei profielen, genoeg om lijstwerk in elke vorm te maken, en een automatisch toestel om ze te slijpen¹⁷. De freesmachines hadden beschermkappen en elke drijfriem zat in een houten kast¹⁸. Zo zag de veiligheid in de werkplaats eruit, zoals het vakblad die wilde laten zien.

Er zijn ook gaten. Voor de jaren 1924 tot 1938 koppelt niets een personeelsadvertentie aan de hoek¹⁹, en de vacature voor een stoffeerder van maart 1977 is het laatste geadverteerde werk dat daar is teruggevonden²⁰. Het hele personeel verschijnt maar één keer samen, en dat is bij een sterfgeval. Toen oprichter Johan Andries van Duijn in januari 1978 overleed, ondertekende zijn personeel gezamenlijk een advertentie voor hem, als Gezamenlijk Personeel²¹. Het is het enige gezamenlijke spoor van de mensen die op de hoek werkten²².

Er werkten vanaf het begin jongens. In juli 1907 zocht Van Duffelen & Pelt een meubelmakersjongen en een stoffeerdersjongen²³, en in januari 1910 vroeg de fabriek een jongen voor de meubelmakerij²⁴. Het kantoor komt pas laat in beeld, met een oproep uit 1968 voor iemand voor de administratie en de telefoon²⁵. Van slechts één met naam bekende werknemer weten we hoe lang hij in dienst was, en hij werkte bij een buurbedrijf. In 1961 was L. Kret, woningstoffeerder, vijfentwintig jaar in dienst bij P. van Reeuwijk, het bedrijf dat korte tijd showrooms op de hoek had²⁶.

Huishoudelijk werk en de enige vastgelegde lonen

De advertenties voor huishoudelijk werk geven twee uitdrukkelijke loonbedragen. Het akkoord over werktijden en lonen van 1907, dat in de volgende paragraaf aan bod komt, noteert stijgingen van het uurloon. In juni 1921 zocht Mevrouw Beens op 169C een dagmeisje voor zes gulden per week²⁷. Haar huishouden adverteerde in dezelfde maand en in dezelfde krant als de werkplaats van het bedrijf op 169a, die meubelmakers zocht²⁸. In 1928 kreeg een inwonende dienstbode op 169b vijfendertig gulden per maand aangeboden²⁹.

Die twee bedragen horen bij eerdere huishoudens. In de eenentwintig jaar van 1939 tot 1960 had een huishouden steeds minder hulp nodig: eerst een inwonende dienstbode, dan een dagmeisje en ten slotte hulp op een paar ochtenden per week³⁰. De deep dive over huishoudelijk werk vertelt deze kleine sociale geschiedenis uitgebreid.

Arbeidsvoorwaarden en de branche

Twee keer leggen de bronnen de voorwaarden van het werk rechtstreeks vast. In maart 1907 hoorde Van Duffelen & Pelt bij de Rotterdamse patroons die hun werklieden nieuwe arbeidsvoorwaarden toekenden, en dit is de enige plek waar loon per uur op de hoek voorkomt³¹. Twee verenigingen van meubelmakers, de christelijke Helpt Elkander en het rooms-katholieke gilde St. Jozeph, legden de eis aan de patroons voor; een derde, De Toekomst, had er een voorwaarde aan verbonden die de andere twee onaanvaardbaar vonden³². De tienurige werkdag liep in de zomer van zes uur 's ochtends tot zes uur 's avonds en in de winter van zeven tot zeven, met vaste pauzes³³. Mannen die meer dan twaalf cent per uur verdienden kregen twee cent per uur erbij, en wie minder dan twaalf cent verdiende één cent³⁴. Overwerk werd betaald met tien procent extra voor het eerste uur en twintig voor het tweede, oplopend tot vijftig in de kleine uurtjes en honderd voor zondagswerk³⁵. Van Duffelen & Pelt kende de voorwaarden toe samen met Allan & Co., Eckhart, Kiessel, Westerhof en Ten Bosch en Godschalk³⁶. Vier van die namen, Allan, Eckhard (zoals het in 1923 gespeld werd), Westerhof en Ten Bosch en Godschalk, zouden in 1923 op de stakingslijst staan, toen aan de andere kant van de onderhandelingstafel³⁷.

In maart 1923 staakte de Rotterdamse meubelbranche, en Beens was een van de genoemde bedrijven³⁸. Meer dan tweehonderdvijftig gezellen legden in de hele stad het werk neer; voor de hoek alleen is geen aantal bekend³⁹. De deep dive over de staking vertelt het verhaal.

Buiten de hoek was de branche georganiseerd. In 1927 had de meubelbranche een landelijke cao tussen vijf organisaties van werkgevers en werknemers⁴⁰, al is dat achtergrond over de sector en geen document over nummer 169. De meubelmakers hadden sinds 1871 hun eigen vakbond, de Nederlandsche Meubelmakersbond, die in 1908 met de bond van stoffeerders en behangers opging in een nieuwe gezamenlijke bond. Zeer waarschijnlijk was dat het soort organisatie achter een akkoord zoals dat van de hoek, al reconstrueren we die geschiedenis uit literatuur over de vakbonden en niet uit de eigen archieven van de bond, die we niet hebben gelezen⁴¹.

De jaren van de concertzaal

Het laatste werkende leven van de hoek was van een andere orde. In januari 2002 staat de muziekzaal daar geregistreerd met acht gesubsidieerde arbeidsplaatsen, zeer waarschijnlijk betaalde banen in een werkgelegenheidsregeling en geen geadverteerde vacatures⁴². Ze horen bij een andere economie dan de werkbanken en de showroom, en ze laten een ander spoor na dan de vacatures in de krant. De geschiedenis van het werk begint met een oproep voor vakbekwame meubelmakers in 1900⁴³ en eindigt een eeuw later met wat zeer waarschijnlijk acht gesubsidieerde banen in een concertzaal waren⁴⁴. Ze loopt zo lang als de bedrijvigheid op de hoek en houdt daarmee op.