Een blinde tegenlezing
Bij oud handschrift gaat een geschiedenis het makkelijkst mis, en dan ook nog vol overtuiging. Een haastige lus van een klerk kan voor de ene of de andere letter doorgaan, en wie een naam half verwacht, leest hem er ook in. Daarom houdt het project een vaste regel aan voor elke waarde uit handschrift waarop een bewering gaat rusten: een naam, een straat, een huisnummer, een datum, een aktenummer, een handtekening. Eén lezing is te weinig om zo'n waarde vast te leggen. Twee onafhankelijke lezers van verschillend type lezen het krap uitgesneden fragment blind: de eigen lezer van het project en minstens één lezer uit een andere familie daarbuiten. Geen van beiden ziet het antwoord van de ander, en geen van beiden krijgt een kandidaat voorgelegd om te bevestigen. Ze krijgen de vraag zonder voorkennis, want wie een antwoord aanreikt, krijgt een fout antwoord al snel bevestigd. Pas daarna worden beide lezingen getoetst aan de scan zelf en aan alles wat het dossier verder bevat, en stelt de eigen lezer van het project de waarde vast.
Deze notitie is geschreven omdat de regel een eerder gemaakte fout aan het licht bracht. Op twee Rotterdamse geboorteakten uit 1922 en 1923 was de handgeschreven woonstraat van het gezin van de schilder Gerrit van Duffelen gelezen als Eendrachtsstraat, en zo ook vastgelegd. Bij een blinde herlezing kwam het resultaat dicht in de buurt, maar was het nog niet helemaal zuiver. Beide lezers kwamen uit op de straat met -hoorn-, maar op de akte van 1923 struikelde een van hen over de middelste letters en gaf Eerhoornstraat, een verwisseling van n en r in het lopende handschrift. Na vergelijking met de scan, de adresboeken en de stratenlijst van de stad zelf werd de lezing vastgesteld als Eenhoornstraat, een straatje bij de Leuvehaven, en die waarde staat nu in het dossier. De adresboeken vermelden de schilder zelf daar in 1923 en 1924 op nummer 4a.
De akte van 1923 leverde nog een tweede correctie op. De aangifteregel en de gezinskaart noemen de zoon Kees, waar de index van Open Archieven Elis had gelezen. Ook die correctie hoort bij het dossier, maar hier is de straatnaam het uitgewerkte voorbeeld van een blinde tegenlezing.
De akte van 1922 draagt de gecorrigeerde straatnaam. In de vaste slotformule van de klerk staat ook de naamregel van de oudste zoon zelf, dezelfde constructie die op de akte van zijn broer van Elis weer Kees maakte:
Heden vier Augustus negentienhonderd twee en twintig verscheen voor mij … No. 7402. Gerrit van Duffelen, oud twee en dertig jaren, kunstschilder, wonende alhier, die verklaarde, dat op drie Augustus dezes jaars … alhier, Eenhoornstraat nummer vier a, te zijnen huize is geboren een kind van het mannelijk geslacht, uit Geertruida Kaleveld, zonder beroep … welk kind zal genaamd worden: Frank.
De regel bepaalt welke lezingen te vertrouwen zijn, en vanaf wanneer. Eén lezing van handschrift, hoe stellig ook en waar die ook vandaan komt, is alleen een zoekhulp die nog gecontroleerd moet worden, nooit de vastgelegde waarde. Vastgelegd wordt de lezing die overeind blijft na twee blinde lezingen en een vergelijking met het document. Bij de straatnaam hoort bij de scan een aantekening van wie het fragment las en wat elke lezing opleverde, zodat de beslissing later opnieuw te bekijken is en niet op goed vertrouwen hoeft te worden aangenomen.
Ook de verworpen lezing wordt niet gewist. Eendrachtsstraat blijft geboekt als een lezing die het project inmiddels heeft losgelaten, zodat geen latere versie er ongemerkt naar terug kan dwalen. Volgens de huidige methode wordt geen nieuwe handgeschreven waarde waarop een bewering rust aanvaarde kennis voordat die deze toets heeft doorstaan. Oudere vastleggingen blijven vatbaar voor correctie wanneer de herkomst van hun lezing niet aan die regel voldoet.