Hetzelfde gezichtspunt, een andere eeuw
Wie een eeuw aan foto's van één gebouw verzamelt, loopt tegen een eenvoudig probleem aan. Veel bewaarde foto's tonen de omgeving van de hoek en niet het gebouw: de polder, de straat die eromheen steeds verder wordt bebouwd, het kruispunt dat voor de deur opnieuw wordt aangelegd. De platen hieronder staan op volgorde van datum, elk gedateerd en toegeschreven zoals de catalogus dat doet. Als een foto nummer 169 laat zien, staat dat erbij, en als hij alleen de wijk toont, ook.
Het gebouw zelf, 1907
De oudste bekende afbeelding van de hoek komt uit een geïllustreerd vakbladinterview van 11 januari 1907, "Over Meubelfabricage: Firma Van Duffelen & Pelt te Rotterdam." Het bijschrift luidt VOORGEVEL FABRIEK EN MAGAZIJN, en het artikel plaatst Van Duffelen & Pelt omstreeks 1900 aan Rochussenstraat 169.
Het adres staat in de tekst van het artikel zelf:
Kop (bovenaan de pagina): INDUSTRIEEL WEEKBLAD. 255 Titelblok: OVER MEUBELFABRICAGE. - - - - - - - - Firma VAN DUFFELEN & PELT te ROTTERDAM. Artikeltekst (de initiaal "AL" opent het stuk; de pagina heeft twee kolommen — eerst de volledige linkerkolom, daarna de volledige rechterkolom — met twee halftoonfoto's en hun bijschriften in de linkerkolom, elk geplaatst waar de tekst daar wordt onderbroken): AL van jaren is het meubel- of liever het schrijnwerkersvak een handwerk geweest, waarbij men van geen andere gereedschappen gebruik maakte, dan van de eenvoudige door de hand bestuurde zaag, schaaf, boor, enz. Maar ook op dit gebied zijn de ouderwetsche werkplaatsen, waar één of twee knechts werkzaam waren, meerendeels vervangen door naar den eisch ingerichte fabrieken en heeft de aanwending van stoom tot drijfkracht, alsmede de toepassing van volmaakter werktuigen eene groote evolutie teweeggebracht. Wereldsteden als Berlijn, Parijs en Weenen zijn hierin voorgegaan en het is vooral de hoofdstad van het Duitsche keizerrijk, die een welsprekend bewijs heeft geleverd van dezen betrekkelijk snellen overgang; in 1861 werkte slechts 1/20 deel van de aldaar gevestigde meubelmakers in fabrieken, terwijl 30 jaar later — in 1891 — nog slechts 1/6 deel van de 17000 vaklieden in kleinere werkplaatsen gevonden werd. Die evolutie heeft aan de meubel-industrie goede diensten bewezen; trouwens een ingesteld onderzoek toonde aan, dat ook in dit bedrijf [Foto, hier in de kolom geplaatst, met bijschrift eronder:] VOORGEVEL FABRIEK EN MAGAZIJN. in tegenstelling van het gewone volksgeloof, het slechte, onsolide, smakelooze werk niet afkomstig is van de fabrieken, doch juist van de kleinere werkplaatsen, die niet in het bezit zijn van de moderne gereedschappen: de cirkel-, lint- en découpeerzagen, de ploeg-, schaaf-, boor- en freesmachines. Door toepassing dezer werktuigen kunnen de fabrieken beter werk leveren, dan de beste arbeider met gebrekkige hulpmiddelen. [Foto, hier in de kolom geplaatst, met bijschrift eronder:] MACHINALE HOUTBEWERKING. En wil de laatste met de eersten in prijs concurreeren, dan ziet hij zich gedwongen tot inferieure houtsoorten z'n toevlucht te nemen. De meubel-industrie op eigen bodem heeft een [kolomovergang — de linkerkolom eindigt, de rechterkolom begint] hoogen trap van ontwikkeling bereikt, zoowel door degelijke bewerking als door den kunstzin, die er uit spreekt. In het tijdvak der Fransche overheersching en nog een halve eeuw daarna bleven onze landgenooten alleen datgene waardeeren wat uit de Lichtstad kwam, doch de laatste 25 jaren hebben dezen toestand gewijzigd, wat voor een deel mag worden toegeschreven aan onze uitmuntende vak- en ambachtsscholen, die ook voor het meubelbedrijf hebben afgeleverd een staf van bekwame jonge mannen, wien het gelukt is 'n zelfstandig karakter, 'n eigenaardige moderne richting te demonstreeren. We werden hiervan weder overtuigd toen we onlangs een bezoek brachten aan een goed ingerichte meubelfabriek te Rotterdam. De heeren G. J. van Duffelen en C. Pelt, die als leiders dezer fabriek optreden, associeerden zich in 1889 en begonnen hun bedrijf aan de Lange Warande nos. 75 en 77. Reeds vier jaren later bleken de lokaliteiten niet meer voldoende om al het bestelde werk uit te voeren en moest worden uitgezien naar eene geschikter gelegenheid, die gevonden werd aan het Haagscheveer no. 34. Ook daar stond men spoedig voor hetzelfde feit. Het vele werk vergunde hen de vleugelen breeder uit te slaan, doch de enge ruimte der ateliers belette dit ten eenenmale. Tòch bleven ze — als voorzichtige mannen, die niet gaarne struikelen door àl te hard van stal te loopen — nog eenigen tijd waar ze waren. Eindelijk echter bleek de drang der omstandigheden te krachtig en moesten plannen beraamd worden voor een fabriek met krachtwerktuigen. Nu zeven jaren geleden werd dan ook de binnenstad verlaten om een flink gebouw te betrekken aan de Rochussenstr. no. 169, waar men als eerste bewoners van een nieuw stratenproject in 't Westen vrij kon ademhalen, onbelemmerd genieten van ruimte en licht. Het was in dit pand, dat we op een der laatste dagen van 't vorig jaar een kijkje namen. Reeds dadelijk bij het binnentreden van het magazijn bemerkten we een zekeren eenvoud, geheel in overeenstemming met het karakter der leiders, dat zich gunstig kenmerkt […] (Zin en artikel zijn aan de onderrand van p. 255 fysiek afgebroken, zonder afsluitend leesteken; ze gaan verder op p. 256 — zie het afzonderlijke item bewijsstuk.)
De open stadsrand, 1909–1932
De volgende vijfentwintig jaar houdt de camera afstand. Hij legt de westrand van de wijk vast, nog maar half bebouwd, met nummer 169 ergens aan de rand, maar nooit herkenbaar in beeld.
In 1909 graast een koe op de voorgrond van een open polderweide, met een villa en een rij loodsen langs de bomen in de verte. De catalogus situeert de foto bij de 's-Gravendijkwal en de Rochussenstraat, maar waar de fotograaf precies stond, staat niet vast. De opname uit 1912 toont een rij bakstenen woonhuizen van vier bouwlagen aan de Rochussenstraat, met vitrage voor de ramen en een vrouw in een deuropening. Een huisnummer is niet te lezen. Dit is een gewone woonstraat, geen herkenbaar beeld van de fabriek op de hoek.
Tussen 1918 en 1927 raakt de wijk vol. De plaat uit 1918 heeft een kale, zanderige voorgrond en halverwege het blok een marktkraam. In 1926 liggen er open, onverharde kavels naast de Rochussenstraat, en in 1927 zien we de huizenrijen van de 's-Gravendijkwal. De catalogus noemt de straten, maar op geen enkele opname is nummer 169 aan te wijzen.
In 1930 staat een jonge man op pas gelegde klinkers, met kale grond aan weerszijden en een drukkerij achter hem; hoe de foto zich tot nummer 169 verhoudt, staat niet vast. De glasdia uit 1932 geeft een hoog, schuin panorama over de daken van Rotterdam-West. Aan één kant ligt een haven met binnenvaartschepen en aan de horizon staan kerktorens, maar geen enkel gebouw, ook nummer 169 niet, is eruit te pikken.
Het gebouw opnieuw, 1937–40
Op het volgende beeld dat het gebouw zeer waarschijnlijk toont, zit er een meubelzaak in.
Het is een winters straatbeeld: een bakstenen gevel, kale bomen en een grasstrook ervoor. In de grote etalageruit op de begane grond aan de rechterkant van de hoge middelste bakstenen gevel hangt het glazen bord J. A. van Duyn · MEUBELEN · TAPIJTEN · STOFFEN. De foto is alleen gedateerd op 1937–40. De firma Van Duyn staat op 169 vermeld in de telefoongids van 1938, maar die vermelding beslist niet over het precieze jaar van de foto. Gezien het adres en de etalageramen is dit zeer waarschijnlijk nummer 169 zelf. In de tijdsvolgorde is het het eerstvolgende beeld van het gebouw na de plaat uit 1907, en het gold als het vroegst bekende tot die plaat werd gevonden. De foto wordt niet getoond, omdat de rechten volgens de huidige beschrijving zijn voorbehouden en voor publicatie toestemming nodig is.
Het vernieuwde kruispunt, 1938–1956
De omgeving verandert sneller dan het gebouw. De werkzaamheden voor de Maastunnel bereiken de buurt van de hoek, in Rotterdam-West wordt de gebombardeerde stad geruimd, en rond het kruispunt verschijnen naoorlogse gebouwen en uitgaansgelegenheden.
De kleurenopname uit 1938–39 staat vol houten schuttingen en steigerpalen, met twee mannen op één fiets en een garagebord van Autobedrijf Victoria. De catalogus verbindt de foto met de werkzaamheden voor de Maastunnel en met de Rochussenstraat. Toch lag de gedocumenteerde ontgraving van 1938 aan de zuidkant van het project, niet bij Rochussenstraat 169, en in 1945 liggen er op de hoek nog rails op straatniveau. Op de plaat uit 1940 storten arbeiders baksteenpuin langs de wand van een bouwput in Rotterdam-West. Waar precies is onzeker, dus de foto staat hier als context, niet als beeld van de hoek.
Op de tekening uit de oorlogsjaren staat op de voorgrond een laag, gestroomlijnd paviljoen met het opschrift cascade, met daarachter een lang bakstenen fabrieksblok en een schoorsteen. De catalogus schrijft het blad toe aan Beem, 1941, en plaatst het Cascade-paviljoen aan de Rochussenstraat en de 's-Gravendijkwal. Kunstenaar, datum en plaats komen allemaal uit die catalogusgeschiedenis, niet uit de tekening zelf.
De eerste opname uit 1945 toont een feestelijke bevrijdingsoptocht op een kruispunt met keien, met een verklede draak en een spandoek met "…nederla[nd]…". Welk kruispunt het is, is niet bevestigd. Op de tweede staat een wacht van de Binnenlandse Strijdkrachten, met armband en geweer over de schouder, op de tramrails naast een betonnen Duitse bunker met het nummer "46", met een handkar en een groepje mannen achter hem. Volgens de beschrijving van het NIMH is dat bij het kruispunt van de 's-Gravendijkwal, in mei 1945.
Dit beeld, in de catalogus bij het kruispunt in 1956 geplaatst, toont een breed naoorlogs verkeersplein met zebrapaden en auto's uit het midden van de eeuw. Op het gebogen paviljoen staat CASCADE · CABARET · BAR, met moderne kantoorflats erachter.
De hoek van Van Duyn, 1965–1981
Op de latere beelden is de hoek een meubelzaak met de naam groot over de bovenkant geschilderd.
Een catalogusfoto uit 1965, waarop rechten rusten en die hier dus niet wordt getoond, laat een druk kruispunt met keien zien, met Volkswagen Kevers en een winkelpui op de hoek met PULLMAN MATRASSEN, J. A. van DUYN en MEUBELEN · TAPIJTEN. Het huisnummer is op die opname niet te lezen; ook beschrijft de foto en de opschriften.
In 1980 kijkt de camera over de werkzaamheden aan de verdiepte 's-Gravendijkwal naar het hoekpand dat de catalogus als Rochussenstraat 169 aanduidt, met op de gevelband nog altijd J. A. van Duyn · MEUBELEN en daarboven PULLMAN MATRASSEN.
De opname uit 1981 toont een straathoek met een verkeerslicht en een winkelpui van Van Duyn met MATRASSEN / VAN DUYN / TAPIJTEN. De firma, de hoek en de branche staan vast. Of dit hoekhuis met trapgevel nummer 169 zelf is of een ander pand van Van Duyn ernaast, valt uit het beeld alleen niet op te maken, en de foto staat hier met die twijfel erbij.
Vanuit de lucht en daarna, 1987–2020
Het laatste stuk zien we vooral van bovenaf, en dan meestal het kruispunt in plaats van de voordeur. Bij het zoeken naar luchtfoto's kwam een luchtfoto van het Stadsarchief uit 1952 boven die het gebouw zou moeten tonen, maar dat is een persfoto waarop nog auteursrecht rust, en hij hoort niet bij het materiaal van dit project.
De luchtfoto's van 1987 en 1988 beslaan het bredere verkeerslandschap rond de traverse van de Maastunnel en het dichte vooroorlogse stratenpatroon van Middelland. Op geen van beide is nummer 169 aangewezen.
In 1992 kijkt de camera vanaf de Zimmermanweg de Rochussenstraat in, met een bruine kantoortoren achter een beplant verkeerseiland. De opname uit 2017 toont het oostelijke deel van de straat en het spiegelglazen gebouw van de Hogeschool Rotterdam. In 2020 loopt het beeld langs de verdiepte, met klimop begroeide traverse van de 's-Gravendijkwal, terwijl naast de laan nieuwe woontorens oprijzen. Alle drie tonen de straat en de corridor, geen herkenbaar beeld van nummer 169. Los daarvan vermeldt het landelijke gebouwenregister dat het gebouw uit 1901 in gebruik is.
De plaat die hier ontbreekt
Eén foto uit 1987 die het Stadsarchief bij deze hoek heeft gecatalogiseerd, laten we weg. De eigenaar van nummer 169 zegt dat de dichtgetimmerde gevel op die foto niet zijn pand is, dus staat de foto niet op de site en gaat hij ook niet door voor het huis. zet het geschil uiteen en wat het zou beslechten.