Het register van achterhaalde beweringen
Een geschiedenis verdient vertrouwen door haar fouten openlijk te herstellen. Dit project houdt een doorlopend register bij van waarden die het ooit aanhield en later corrigeerde. Elke vervangen waarde blijft bewaard naast haar vervanger en de reden van de wijziging, zodat geen latere versie haar per ongeluk opnieuw opvoert. Duikt er toch een op in de definitieve tekst, dan is dat een fout om te herstellen en geen kwestie van mening.
Sommige correcties waren gewone leesfouten. De goedkeuring van de bouwvergunning uit 1899 stond eerst genoteerd op 23 juni, een datum die een machine verkeerd van de stempel had gelezen. De datum werd gecorrigeerd naar 23 mei en staat daarmee op de juiste plek: vlak voor het leggen van de eerste steen. Een zoon uit het gezin van de schilder stond eerst te boek als Elis; bij herlezing van de geboorteakte zelf bleek hij Kees te heten. De Rotterdamse woonstraat van het gezin werd uit een lastig handschrift eerst gelezen als Eendrachtsstraat. Bij zorgvuldige herlezing bleek er Eenhoornstraat te staan, en de adresboeken en de stadsfoto's van die straat bevestigden dat daarna.
Andere correcties gaven werk terug aan de juiste persoon. De architect van de tekeningen uit 1899 werd eerst voor een heel andere man gehouden. Pas toen vier afzonderlijke stukken met elkaar overeenstemden, werd hij geïdentificeerd als Nicolaas Tinbergen: een adresboek, een jubileumbericht, een geboorteakte uit 1892 en zijn overeenkomende handtekening. Het jubileumbericht gaf de doorslag. Een affiche voor een scheepvaartlijn uit 1922 werd een tijd aan een naamgenoot toegeschreven. Inmiddels staat vast dat het werk is van de schilder Gerrit van Duffelen, een van twee mannen met die naam in de stukken. Twee cijfers ten slotte waren niet verkeerd gelezen maar verzonnen, en elk is aangepakt zoals het soort fout vereiste. Een tabel met plafondhoogten die nooit op de tekeningen stond, is gewoon geschrapt. Een precieze oppervlakte van 210 vierkante meter voor de begane grond maakte plaats voor een eerlijke schatting van ongeveer 160 tot 185; de vergunning uit 1899 noemt helemaal geen vloeroppervlakten.
Eén correctie ging de andere kant op, en alleen al daarom hoort ze hier. Van de vroegste jaren van het gebouw dacht men dat er geen foto's bestonden; het vroegste beeld dat toen in het dossier zat, dateerde uit 1937. Eén pagina uit een vakblad van 1907 maakte daar een eind aan: er staat een rasterafdruk op van de eigen voorgevel van de fabriek, met het bijschrift Voorgevel fabriek en magazijn. Waar het project eerst een leemte noteerde, heeft het nu een beeld.
De pagina hoort onmiskenbaar bij de fabriek op de hoek, en ze dateert haar eigen afbeelding:
Kop (bovenaan de pagina): INDUSTRIEEL WEEKBLAD. 255 Titelblok: OVER MEUBELFABRICAGE. - - - - - - - - Firma VAN DUFFELEN & PELT te ROTTERDAM. Artikeltekst (de initiaal "AL" opent het stuk; de pagina heeft twee kolommen — eerst de volledige linkerkolom, daarna de volledige rechterkolom — met twee halftoonfoto's en hun bijschriften in de linkerkolom, elk geplaatst waar de tekst daar wordt onderbroken): AL van jaren is het meubel- of liever het schrijnwerkersvak een handwerk geweest, waarbij men van geen andere gereedschappen gebruik maakte, dan van de eenvoudige door de hand bestuurde zaag, schaaf, boor, enz. Maar ook op dit gebied zijn de ouderwetsche werkplaatsen, waar één of twee knechts werkzaam waren, meerendeels vervangen door naar den eisch ingerichte fabrieken en heeft de aanwending van stoom tot drijfkracht, alsmede de toepassing van volmaakter werktuigen eene groote evolutie teweeggebracht. Wereldsteden als Berlijn, Parijs en Weenen zijn hierin voorgegaan en het is vooral de hoofdstad van het Duitsche keizerrijk, die een welsprekend bewijs heeft geleverd van dezen betrekkelijk snellen overgang; in 1861 werkte slechts 1/20 deel van de aldaar gevestigde meubelmakers in fabrieken, terwijl 30 jaar later — in 1891 — nog slechts 1/6 deel van de 17000 vaklieden in kleinere werkplaatsen gevonden werd. Die evolutie heeft aan de meubel-industrie goede diensten bewezen; trouwens een ingesteld onderzoek toonde aan, dat ook in dit bedrijf [Foto, hier in de kolom geplaatst, met bijschrift eronder:] VOORGEVEL FABRIEK EN MAGAZIJN. in tegenstelling van het gewone volksgeloof, het slechte, onsolide, smakelooze werk niet afkomstig is van de fabrieken, doch juist van de kleinere werkplaatsen, die niet in het bezit zijn van de moderne gereedschappen: de cirkel-, lint- en découpeerzagen, de ploeg-, schaaf-, boor- en freesmachines. Door toepassing dezer werktuigen kunnen de fabrieken beter werk leveren, dan de beste arbeider met gebrekkige hulpmiddelen. [Foto, hier in de kolom geplaatst, met bijschrift eronder:] MACHINALE HOUTBEWERKING. En wil de laatste met de eersten in prijs concurreeren, dan ziet hij zich gedwongen tot inferieure houtsoorten z'n toevlucht te nemen. De meubel-industrie op eigen bodem heeft een [kolomovergang — de linkerkolom eindigt, de rechterkolom begint] hoogen trap van ontwikkeling bereikt, zoowel door degelijke bewerking als door den kunstzin, die er uit spreekt. In het tijdvak der Fransche overheersching en nog een halve eeuw daarna bleven onze landgenooten alleen datgene waardeeren wat uit de Lichtstad kwam, doch de laatste 25 jaren hebben dezen toestand gewijzigd, wat voor een deel mag worden toegeschreven aan onze uitmuntende vak- en ambachtsscholen, die ook voor het meubelbedrijf hebben afgeleverd een staf van bekwame jonge mannen, wien het gelukt is 'n zelfstandig karakter, 'n eigenaardige moderne richting te demonstreeren. We werden hiervan weder overtuigd toen we onlangs een bezoek brachten aan een goed ingerichte meubelfabriek te Rotterdam. De heeren G. J. van Duffelen en C. Pelt, die als leiders dezer fabriek optreden, associeerden zich in 1889 en begonnen hun bedrijf aan de Lange Warande nos. 75 en 77. Reeds vier jaren later bleken de lokaliteiten niet meer voldoende om al het bestelde werk uit te voeren en moest worden uitgezien naar eene geschikter gelegenheid, die gevonden werd aan het Haagscheveer no. 34. Ook daar stond men spoedig voor hetzelfde feit. Het vele werk vergunde hen de vleugelen breeder uit te slaan, doch de enge ruimte der ateliers belette dit ten eenenmale. Tòch bleven ze — als voorzichtige mannen, die niet gaarne struikelen door àl te hard van stal te loopen — nog eenigen tijd waar ze waren. Eindelijk echter bleek de drang der omstandigheden te krachtig en moesten plannen beraamd worden voor een fabriek met krachtwerktuigen. Nu zeven jaren geleden werd dan ook de binnenstad verlaten om een flink gebouw te betrekken aan de Rochussenstr. no. 169, waar men als eerste bewoners van een nieuw stratenproject in 't Westen vrij kon ademhalen, onbelemmerd genieten van ruimte en licht. Het was in dit pand, dat we op een der laatste dagen van 't vorig jaar een kijkje namen. Reeds dadelijk bij het binnentreden van het magazijn bemerkten we een zekeren eenvoud, geheel in overeenstemming met het karakter der leiders, dat zich gunstig kenmerkt […] (Zin en artikel zijn aan de onderrand van p. 255 fysiek afgebroken, zonder afsluitend leesteken; ze gaan verder op p. 256 — zie het afzonderlijke item bewijsstuk.)