Van meubelmaker tot gedoogstatus

Een handvol Nederlandse woorden spelen een centrale rol op deze website. Ze laten zich niet netjes vertalen omdat elk ervan bij het bewijs hoort. Een advertentie noemde een vak, de Staatscourant drukte een rechtsvorm af en de stad hield een bepaald soort archiefkaart bij. Waar het woord zelf het bewijs is, houdt de website het Nederlands aan en legt het één keer uit. Die uitleg volgt de betekenis van de bronnen, en dat is niet altijd die van het woordenboek.

Eén woord laat zich beter tonen dan omschrijven. Het bevolkingsregister hield per huishouden een kaart bij, de gezinskaart, met het gezin erop en de adressen waar het woonde op de kaart vermeld.

Dit is de kaart van het huishouden Beens. Het gezinshoofd staat erop als directeur van een woninginrichtingsbedrijf. Langs de getypte adresregel eindigen de Rotterdamse adressen bij Rochussenstraat 169b en daarna 169c. De kaart vermeldt ook de ambtshalve uitschrijving van het huishouden naar Teddington, bij Londen, op 3 augustus 1931. Zo'n precieze datum geeft een adresboek dat eens per jaar verscheen nooit.

De woorden, op alfabet

• adresboek: het jaarlijks verschenen Rotterdamse adresboek, waarin bewoners en bedrijven straat voor straat stonden vermeld. Het is de ruggengraat van het bewoningsonderzoek, maar de goedkoopste woningen (per week verhuurd, onder een vastgestelde huurwaarde) staan er niet in. Dat een adres ontbreekt, bewijst dus nooit dat er niemand woonde.
• akte: een formele akte: een geboorte-, huwelijks- of overlijdensinschrijving in de burgerlijke stand, of een notariële akte.
• ambacht: een oud landelijk bestuurs- en rechtsgebied onder een heer, zoals het Ambacht van Cool waarop de wijk werd gebouwd.
• behanger: iemand die behang aanbrengt, een van de woninginrichtingsvakken, vaak gecombineerd met stofferen.
• bevolkingsregister: het gemeentelijke bevolkingsregister, bijgehouden per huishouden en niet per persoon.
• Bouwpolitie: de gemeentelijke dienst die bouwaanvragen ontving en de uitvoering controleerde.
• engros: groothandel (en gros), verkoop aan de handel in plaats van aan de winkelbalie.
• fabriek: fabriek of werkplaats, de productiekant van een woninginrichtingsbedrijf. Hier stond de fabriek aan de Rochussenstraat 169 en het magazijn aan de Witte de Withstraat 57¹.
• firma (Fa.): een onderneming die onder een firmanaam handelt.
• firmanten: de vennoten in een firma, zoals genoemd in de vennotenvermelding van het adresboek. Bij Van Duffelen & Pelt staan G. J. van Duffelen en Corn. Pelt als firmanten vermeld².
• gedoogstatus: een getolereerde toestand zonder juridische titel. De kraakjaren van het pand vielen waarschijnlijk onder een informele gedoogregeling³.
• gezinskaart: een kaart in het bevolkingsregister, één per huishouden, met de leden ervan en de opeenvolgende adressen.
• halfwas: een half opgeleide kracht, een aankomend vakman, zoals de meubelmakers-halfwas naar wie de firma op de hoek met een advertentie zocht.
• Handelsregister: het door de Kamer van Koophandel bijgehouden register van ondernemingen en hun functionarissen.
• Hinderwet: de wet op grond waarvan een inrichting die overlast voor omwonenden kon veroorzaken een vergunning nodig had, doorgaans vanwege de machines.
• kantoorbediende: een administratief medewerker; Johan Andries van Duijn gaf dit in 1912 op als zijn beroep⁴.
• kraakpand: een gekraakt gebouw.
• magazijn: in het gebruik van deze bedrijven de winkel of toonzaal, de verkoopkant tegenover de fabriek. Het magazijn van het bedrijf op de hoek stond aan de Witte de Withstraat, de fabriek aan de Rochussenstraat 169. Meer algemeen kan het woord ook pakhuis of opslagruimte betekenen.
• meubelfabriek: een fabriek voor meubels, de bedrijfsmatige vorm van het meubelmakersvak.
• meubelfabrikant: een fabrikant van meubels. In 1909 was dit de beroepsomschrijving van de firma, terwijl de akte uit 1899 beide oprichters meubelmaker noemde^5 6.
• meubelmaker: een maker van meubels, niet een timmerman.
• N.V. (naamlooze vennootschap): een naamloze vennootschap met aandelen en beperkte aansprakelijkheid, in de spelling van die tijd.
• opheffingsuitverkoop: een uitverkoop wegens bedrijfsbeëindiging of opruiming.
• pandkaart: een kaart voor één gebouw, de archiefregistratie van één adres.
• polder: laaggelegen land dat achter een dijk door bemaling droog wordt gehouden; de grond waarop de hele wijk staat.
• procuratiehouder: de houder van een procuratie van een firma, bevoegd om namens haar te tekenen of op te treden als bedrijfsleider.
• Staatscourant: het officiële publicatieblad van de staat, waarin onder meer vennootschappen, ontbindingen en onderscheidingen werden bekendgemaakt.
• stoffeerder: iemand die meubels bekleedt.
• toonkamer: een ruimte waar producten worden getoond.
• wal: een verdedigingswal of dijklichaam, hier op het tracé van een oude dijk en niet langs een waterloop. De 's-Gravendijkwal volgt de 's-Gravendijk die in 1358 werd vermeld.
• woninginrichting: het inrichten van woningen, zowel als vakgebied als soort bedrijf, en vaak onderdeel van de eigen naam van een firma.