Het Hinderwetdossier dat we niet kunnen inzien

De bouwvergunning toont de fabriek per verdieping, als casco; het verdiepende dossier over de bouwvergunning bespreekt de tekeningen een voor een. Wat een casco niet vertelt, is of er een Hinderwetdossier over de installatie bewaard is. Als dat zo is, kan de vergunning voor een inrichting als deze de machines, de motor en de plattegrond van de werkplaats vastleggen, met eventuele bezwaren van buren erbij¹.

Helemaal in het duister tasten we over die installatie niet. In 1907 liep de vakpers van de kelder naar boven door de fabriek. Beneden zat een machinale zagerij, volgestapeld met ruw mahonie-, eiken- en cederhout; daarboven een toonzaal op de eerste verdieping; en op de tweede verdieping een meubelmakerij waar zo'n twintig man aan evenveel werkbanken stonden. Alles werd aangedreven door een gasmotor van dertien pk, vrijwel geruisloos, die al zeven jaar zonder onderbreking draaide²:

De foto's uit 1907 van de werkplaatsen en werkbanken tonen de werkvloeren die een Hinderwetdossier mogelijk heeft geïnventariseerd³. Dat de fabriek in 1907 op een motor draaide, staat daarmee vast. Open blijft of er een juridisch dossier bewaard is en wat dat aan de persbeschrijving zou toevoegen: de vergunningsaanvraag zelf, een formele lijst van machines, een plattegrond en een eventueel bezwaar van een buur.

De firma maakte er geen geheim van dat ze een fabriek was. In 1905, en in geen ander jaar van de onderzochte reeks, stond ze in het adresboek als stoommeubelfabriek. Dat doet een stoominstallatie waarschijnlijk lijken, maar als adresboekomschrijving bewijst het die op zichzelf niet⁴:

Datzelfde jaar plaatste de firma zelf een personeelsadvertentie, op zoek naar iemand die thuis was in machinale houtbewerking:

In januari 1909 gaf de krantenadvertentie van de firma het adres als Fabriek: Rochussenstraat No. 169⁵, en nog tot in het begin van de jaren twintig stond ze in de adresboeken als fabrikant en niet als winkel⁶:

De makkelijke weg naar dat dossier loopt dood. Een systematische zoekactie in Delpher, vastgelegd op 20 augustus 2026, vond in de gedigitaliseerde kranten geen Hinderwetbekendmaking voor de Rochussenstraat 169, terwijl die kranten vanaf de jaren 1900 wel zulke bekendmakingen voor andere adressen in dezelfde straat afdrukten⁷. Dat betekent alleen dat bij de zoekactie in de pers geen bekendmaking werd gevonden; het bewijst niet dat er geen vergunning was.

De reeks die zo'n dossier kan bevatten is gevonden, maar nooit gedigitaliseerd⁸. Ze ligt in het stadsarchief in twee blokken, met een gat ertussen⁹. De plaatsingslijst van het archief noemt het vroegste bestand precies:

Het eerste blok is de Hinderwetreeks van de Bouwpolitie, toegang 766 in het stadsarchief¹⁰. Die loopt in gebonden jaarbanden van de jaren 1860 tot 18 januari 1918 en beslaat dus de jaren waarin de fabriek openging¹¹. Het latere blok is een apart bestand dat pas in 1940 begint, en ook dan alleen afschriften bewaart voor gesloopte panden, tot in 1955 de doorlopende registers beginnen¹². Het eerste blok dekt daarmee de jaren van Van Duffelen & Pelt, 1901 tot 1917, en moet nog worden doorzocht¹³; de personeelsadvertenties van de firma voor de werkplaats lopen van 1902 tot 1918, ongeveer dezelfde periode¹⁴. Het gat van ongeveer 1918 tot 1955 tussen de twee blokken valt samen met de fabrieksjaren van Beens in de jaren twintig en de hele latere periode van J. A. van Duyn op nummer 169¹⁵. Een online index op naam of adres is er niet. Toch hoeft het eerste blok niet blind te worden doorzocht: elke band van vóór 1911 heeft een eigen inhoudsopgave, zodat een onderzoeker er methodisch doorheen kan in plaats van bladzijde voor bladzijde.

Een bezoek zou uitsluitsel geven. De banden bestaan, en wie in de studiezaal zit, kan nagaan of een ervan een vermelding voor nummer 169 bevat en wat daarin staat¹⁶. De volgorde van aanvragen ligt al klaar: eerst de twee banden voor 1901, het jaar waarin de fabriek openging, daarna de jaren ervoor en erna¹⁷. Tot iemand gaat, blijft de juridische en technische informatie die een Hinderwetdossier kan bevatten ongelezen. Intussen beschrijft het verslag uit 1907 al een groot deel van de installatie waarop zo'n vergunning betrekking kan hebben gehad¹⁸.