Wie is er geregistreerd op Rochussenstraat 169?

De hoek was nooit alleen een fabriek. Op Rochussenstraat 169 woonden mensen, boven de werkplaats en ook toen die er niet meer was. De firma kwam eerst: in de zomer van 1900 was ze op de hoek in bedrijf, en die herfst woonde een van de vennoten boven de nieuwe fabriek¹. Daarna volgden een boekhouder, een directeur met een eigen huishouden en ten slotte een weduwe die er overleed: Petronella van Vessem, weduwe van Jan Dino Adriaan Leeflang². Uiteindelijk komen de bewaarde bronnen uit bij een muziekpodium. Dit register brengt samen wat van beide lijnen is teruggevonden: de bedrijven en de bewoners van het pand en van de adressen met een letter, 169a tot en met 169d, met voor elke regel de jaren en een bron. De ruggengraat is het Rotterdamse adresboek. Waar dat zwijgt, vullen telefoongidsen, gezinskaarten uit het bevolkingsregister en aparte straat- en namenlijsten het gat.

Zo lees je het register

Het meest misleidend is de letter achter het huisnummer. In verschillende edities zet het adresboek een reeks eenheden bij de firma (169a, of 169a–c, of 169a–b), en die reeks verandert van editie tot editie terwijl de mensen erachter geen stap verzetten³. Op de pagina's schuift de gedrukte reeks op en blijven de genoemde bewoners waar ze zijn.

Waarom de gedrukte vermeldingen zo verschuiven en hoe je ze eerlijk leest, staat in een methodenotitie. De familie- en zakelijke banden tussen de namen in deze regels, wie wat oprichtte, wie met wie trouwde en wie wie opvolgde, hebben hun eigen plek in het relatieoverzicht.

Eerst was er geen indeling met letters. Die kwam tussen 1906 en 1911 tot stand, toen er boven de werkplaats twee huishoudens ontstonden, één per oprichter, met de firma ertussen^4 5. Daarvoor was de hoek één adres, daarna een klein verticaal straatje op zichzelf. Gerrit van Duffelen, de schilderende zoon van een van de oprichters, staat gedurende die hele vaste indeling als bewoner boven de werkplaats vermeld, van 1913 tot 1923 onafgebroken op 169b⁶. Hij hoorde bij het huishouden en het adresboek bleef hem noemen, lang nadat de verdeling in a, b en c vastlag⁷.

Wat de tabel bevat en dateert

Vanaf 1923 staat boekhouder J. J. van der Welle als bewoner vermeld⁸. H. P. Beens, directeur van een firma, woonde zelf in het pand en verhuisde tussen de eenheden voordat hij naar Londen vertrok⁹. Een aantal jaren eind jaren twintig en midden jaren dertig kwam niet uit de gedrukte straatlijst naar voren; die zijn teruggevonden via de aparte namenlijst van het adresboek¹⁰.

In vijf jaren, 1932, 1933, 1936, 1937 en 1938, zwijgt het adresboek omdat er geen Rotterdamse editie verscheen¹¹. De gecombineerde editie van 1934–35 daartussen verscheen wel en is elders in dit register gelezen, dus de stilte is geen aaneengesloten periode. Het gat komt ook niet door mislukte OCR: de bron zelf ontbreekt. De interlokale telefoongids vult een deel ervan op. Furnishco, de handelsnaam van de N.V. Continental Carpet and Furnishing Company, heeft de telefoonaansluiting op 169/169a in de geraadpleegde gidsen van 1932, 1933, 1934, 1935 en 1937, en daarmee loopt de aanwezigheid van de firma in 1932, 1933 en 1937 door, ook waar het adresboek zwijgt¹². De eigen aansluiting van J. A. van Duyn verhuist van Rochussenstraat 171 naar 169b en staat daar van 1933 tot 1935 vermeld¹³. Het huishouden Van Duijn zelf was al twee jaar eerder naar 169b verhuisd, op 8 december 1931, ruim voordat de telefoonaansluiting volgde¹⁴. Zonder de telefoongidsen zouden de ontbrekende adresboeken van 1932, 1933 en 1937 eruitzien als een breuk in de bedrijfsgeschiedenis, en dat zijn ze niet.

Ook daarna liep die geschiedenis niet ononderbroken door. Het bombardement van mei 1940 verwoestte de winkel in de binnenstad van N.V. Mij. voor Woninginrichting P. van Reeuwijk, en zeven maanden lang, van 23 mei tot december, had de firma tijdelijke toonzalen op nr. 169, op hetzelfde telefoonnummer dat Van Duyn later hield¹⁵. De verdere geschiedenis van dat nummer, bij verschillende bedrijven en over tientallen jaren, staat in het verhaal van het telefoonnummer.

Wat een lege plek betekent

Een lege cel in deze tabel kan drie verschillende dingen betekenen, en het register houdt die uit elkaar omdat de gedrukte regel van het adresboek zelf daartoe dwingt. Onderaan de straatlijst noemt het adresboek zijn grenzen: het laat bewust de bovenwoningen van weekhuurwoningen weg, en weekhuurwoningen onder een bepaalde huurwaarde¹⁶. Dat zijn de goedkoopste woningen in de straat, het soort waarin een inwonende dienstbode of een weekhuurder zou wonen. Dat het adresboek zwijgt, bewijst dus nooit dat er niemand woonde.

In sommige jaren verscheen helemaal geen adresboek: niet in 1932 en 1933, en niet van 1936 tot en met 1938¹⁷. Voor die jaren kan het adresboek eenvoudigweg geen antwoord geven. In andere jaren bestaat wel een editie, maar is er nog geen bewoner uit teruggevonden. De twee blokken uit de straatlijst die nog niet onafhankelijk opnieuw zijn gelezen, 1910 en 1919, worden per jaar en met hun bronnen bijgehouden in de jaren die we niet kunnen invullen. Op de pagina zien de drie soorten lege plekken er hetzelfde uit, dus geeft het register aan om welke soort het gaat, in plaats van de lezer te laten raden.

Nog twee periodes leken ooit hetzelfde soort lege plek. De jaren 1924 en 1925 zijn gelezen van scans van volledige pagina's uit de straatlijst, nadat het blok Rochussenstraat dat de OCR had overgeslagen was opgehaald en opnieuw gelezen¹⁸. Voor die twee jaren gaf de gedrukte straatlijst uiteindelijk dus wel antwoord. Voor 1926, 1927 en nog een periode midden jaren dertig liet de straatlijst zelf het afweten; die jaren moesten langs een andere weg worden teruggevonden, door de achternaam van een bewoner op te zoeken in de aparte alfabetische namenlijst van het adresboek¹⁹. Geen van beide periodes is leeg: de ene is met meer moeite op de gewone manier gelezen, de andere via een omweg.

Voor deze jaren rust het register grotendeels op pagina's als deze: een pagina uit de straatlijst van het adresboek, en daarnaast een pagina uit de aparte namenlijst die werd gebruikt waar de straatlijst niets opleverde.

De helderste losse pagina in het register is een eerdere: de straatlijst van 1913, waar de vier regels van de hoek de linkerkolom openen tussen zo'n tweehonderd andere op hetzelfde vel.

Op die pagina staat de regel van de schilderende zoon direct boven die van zijn vader, en daar heet hij kunstschilder en tekenleraar²⁰.

Wat ‘bewoner’ wel en niet betekent

Niet elke naam achter deze regels is een huishouden. In februari 1950 werkte een meester-meubelmaker die alleen met zijn achternaam wordt vermeld, Van Kleef, op 169c ‘boven Van Duyn’. Hij zocht via een advertentie een leerling, die nergens bij naam wordt genoemd²¹. Een ‘bewoner’ kan in dit register een huurder boven een winkel zijn, een vakman van wie geen eigen huishouden bekend is, of, het vaakst en het minst zichtbaar, huishoudelijk personeel. Tussen 1939 en 1960 plaatste één huishouden boven de winkel meer dan een dozijn keer een advertentie voor inwonende hulp en dagmeisjes²². In de loop van die reeks kromp de vraag van een fulltime inwonende dienstbode tot drie ochtenden per week, en geen enkele advertentie noemt wie er werd aangenomen²³. Een oproep van een ander huishouden op 169b uit 1928 laat hetzelfde soort advertentie zien, tien jaar voordat die reeks begon:

Het register kan niet claimen dat het iedereen kent die op dit adres woonde of werkte. Het kan alleen regel voor regel laten zien wat er werkelijk is teruggevonden en waar dat ophoudt.

Een vermelding in het adresboek legt een adres vast, geen eigendom, en een regel op een gezinskaart legt bewoning vast, geen eigendomsrecht. Als iets hier ontbreekt, betekent dat alleen dat in de doorzochte bron en pagina's geen vermelding is gevonden. Het betekent niet dat er niemand was.

De grenzen, helder gezegd

Het gebouw kreeg in 1899 een vergunning²⁴, maar was pas in 1901 klaar²⁵. De vroegste adresboekvermeldingen die voor de hoek zijn teruggevonden dateren ook van 1901, toen de firma er al vermeld stond²⁶. In januari 1907 plaatste een geïllustreerd interview in een vakblad de verhuizing van de firma naar deze hoek rond 1900, ‘nu zeven jaren geleden’²⁷. Dat is een jaar eerder dan het adresboek teruggaat, en het past bij een firma die in augustus 1900 op de hoek in bedrijf was, met een vennoot die in november van dat jaar boven de nieuwe fabriek woonde²⁸.

Aan het andere eind zijn de laatste vermeldingen in het register helemaal geen bewoners. De agenda van het podium kondigde het Eddie Prévost Project op 8 maart 2003 aan als het laatste concert op Rochussenstraat 169²⁹. Dat concert staat met de rest van het programma van 2002–2003 op de eigen website van het podium, bewaard in het Internet Archive³⁰. Een later verslag van WORM plaatst het vertrek in november 2003; die datering blijft waarschijnlijk³¹. Een aangekondigd concert en het vertrek van een organisatie zijn niet hetzelfde.

Het gebouw stond tussen de meubeltijd en het podium ook niet zomaar leeg. Nadat de meubelhandel in 1987 sloot, zat het kindertheater Duinpaleis er in 1989 een seizoen³². Op 12 januari 1994 programmeerde het podium dat Dodorama zou worden er al concerten, ongeveer een maand vóór 13 februari 1994, die achteraf als dé openingsdatum is gaan gelden³³. Het register kan niet zeggen wanneer het gebouw buiten beide huurperiodes voor het eerst werd betreden, en ook niet onder welke voorwaarden de kraak daarna verliep; wat het daar wel over zegt, blijft waarschijnlijk, omdat die datum zelf niet is vastgelegd³⁴.

Eén afbeelding die een lezer hier misschien verwacht, ontbreekt bewust: een foto van het Stadsarchief uit 1987, in de catalogus aan deze hoek gekoppeld, waarop volgens de eigenaar niet zijn gebouw staat. Hij staat niet op de website en wordt niet gebruikt als afbeelding van nr. 169, om de redenen die worden uitgelegd in de methodenotitie over foutieve identificaties.